مدرسه مادر شاه،مدرسه حاجي،مدرسه حاج سيد صادق

 

مدرسه مادر شاه: مدرسه کوچکي است از ابنيه مادر ناصر الدين شاه قاجار و جنب بقعه مادر شاه و از ابنيه آستانه مقدسه است اين مجموعه هم اکنون وجود خارجي ندارد (ناصر الشريعه، تاريخ قم، تصحيح علي دواني،ص245)

مدرسه حاجي: در محله گذر قاضي از بناهاي ميرزا آقاخان نوري (صدر اعظم) است که در زمان صدارت ناصر الدين شاه به سال 1273براي مرحوم حاج ملا محمد صادق مجتهد قمي(م.1298) با مسجدي ساخته است اين مدرسه دو طبقه است در ايوان مدرسه اشعاري از مرحوم حاج رشيد خان بيگدلي است که مصرع آخر آن (صدر امجد را مبارک باش اي نيکي بنا)که سال آن همان مذکور در بالا است(ناصر الشريعه، تاريخ قم، تصحيح علي دواني،ص246)

مدرسه حاج سيد صادق: مدرسه کوچکي است که جنب مدرسه مرحوم حاج سيد صادق مجتهد قمي(م. 1338) در محله سلطان محمد شريف براي آن مرحوم ساخته شد. قسمت شمالي آن تا زمان تاليف اين اثر و به قول مولف نا تمام مانده است(ناصر الشريعه، تاريخ قم، تصحيح علي دواني،ص246)

مدرسه مومنيه يا تحويلخانه

اين مدرسه را محمد مومن نام شاملو در زمان سلطنت شاه سلطان حسين صفوي ساخته و در محله سنگ سياه واقع است و از قرار مذکور در ايام سلاطين سلف گاهي مخزن عليق و تحويل اجناس به سپاهيان بوده و از اين جهت به تحويلخانه مشهور شده است گويند داراي کتابخانه مهمي بوده که به تاراج رفته و فعلا بي اهل و مخروبه است و با تعميرات امکان سکونت طلاب در آن وجود دارد. عجب اينکه در چند سال اخير با وجود کمبود مکان براي طلاب خانه اجاره مي شود ولي در صدد تعميير و مسکوني نمودن مسجد نيستند. در سر در مسجد اشعاري نوشته شده که ماده تاريخ آن : بهترين مدارس عالم(1113) است.(ناصر الشريعه، تاريخ قم، تصحيح علي دواني،ص245)

مدرسه غياثيه (پامنار):‌ مدرسه غياثيه پامنار سلجوقي تيموري

سردر و مناره هاي مدرسه غياثيه در نزديك ميدان كهنه كه نام آن به همين صورت آمده از آثار نيمه قرن نهم (830 ه)‌است.

سردر مدرسه به بلنداي 12 متر و دهانه و پهناي 7 در 4 متر است. دو مناره بالاي سر در به قطر 20/2 متر به بلنداي 13 متر از بالاي بام و 25 متر از سطح زمين با پوشش آجري است كه از پايين تا گلوگاه به نقشه شطرنجي لوزي در 19 رديف با طرحي از كاشي فيروزه اي آراسته شده است. مدرسه غياثيه در اثر سيل سال 1045 ويران گرديد. سر در و مناره هاي مدرسه غياثيه در نزديكي ميدان كهنه تنها بخش بازمانده اي از مدرسه اي معظم از قرن هشتم است. غياث الدين رضوي در زمان شاه اسماعيل صفوي سركشيك آستانه مقدسه رضوي بود.

 

مدرسه فيضيه

مدرسه فيضيه يكي از پرآوازه‌ترين مدارس علوم ديني در جهان است. بناي كنوني اين مدرسه در شمال صحن عتيق حرم مطهر در سال 1213 به دستور فتحعلي شاه قاجار جايگزين بناي مدرسه آستانه شد كه از آثار قرن ششم هجري قمري بود.

 
ساختمان مدرسه چهار ايواني است و در دو طبقه باچهل حجره متعلق به دوره قاجار در طبقه پايين و چهل حجره متعلق به قرن چهاردهم هجري قمري در طبقه بالاست. 

اين مدرسه از بناهاي دوره صفويه است كه به دستور شاه تهماسب اول ساخته شد ولي ساختار كنوني آن از زمان فتحعلي شاه قاجار 1213 ه. ق به يادگار مانده است. اين مسجد در محوطه اي به وسعت 11 هزار متر مربع واقع شده است. در زمان حضرت آيه الله حائري يزدي بر بالاي مدرسه چهل حجره ديگر ساختند.

در انتهاي مدرسه قبل بالاخانه دلگشايي بود (مشرق الشمسين) كه اكنون حوض خانه جايگزين آن شده است. در اين بالاخانه كه محل رياضت و جايگاهي بس شريف بود. ميرداماد مكاشفاتي داشت، شيخ بهايي به رياضت اشتغال داشت، ميرفندرسكي به تحصيل و صدر المتألهين به تأليفات خود پرداخت. اين مدرسه در دوره حكومت پهلوي پس از مهاجرت «آيت الله شيخ عبدالكريم حائري» از اراك به قم و تجديد حيات حوزه علميه رونق تازه اي يافت و به دستور ايشان حجره هاي طبقه دوم مدرسه و كتابخانه اي در آن قسمت احداث شد.

مدرسه فيضيه يادآور حماسه هاي دوم فروردين و پانزدهم خرداد سال 1342 ش مي باشد كه زمينه ساز پيروزي انقلاب اسلامي شد. اين مدرسه در عرصه ي انقلاب اسلامي يكي از كانون هاي شكل گيري مبارزات مردم عليه حكومت پهلوي بود.

مدرسه جاني خان/ جهانگير خان

مدرسه جهانگيرخان در مجاورت مسجد جامع از آثار عصر صفوي است. برخي نيز اين مجموعه را از آثار پادشاه تاتار تركستان «جاني بيكَ» مي دانند.

در عصر صفوي جهانگيرخان «مُدّرس مسجد امام اصفهان» به قم آمده و در اين مكان مدرسه اي را با 20 حجره تأسيس مي كند كه به نام ايشان «جهانگير خان» ناميده مي شود.

 جهانگير خان شخصي از خانزادگان اطراف اصفهان  بوده که در جواني به عيش ونوش و خوشگزراني و نواختن تار روزگار مي گذرانده از قضا روزي تار جهانگير خان پاره شده در اصفهان در به در دنبال تعمير کننده تار را مي گيرد تا به پيري مي رسد و از او سوال تعمير کننده تار را ميگيرد پير آدرس را مي داند ولي قبل از دادن آدرس سخناني با جهانگير رد  و بدل مي شود که خلاصه آن در يک جمله اين است: اي جوان ابتدا تار دلت را تعمير کن و.... تحولي شگرف در جهانگير به وجود مي آيد و از پير مکاني را که تار دل تعمير مي شود را مي گيرد پير نيز حوزه اصفهان را معرفي مي کند جهانگير در اندک زماني مدارج ترقي را طي کرده از اصفهان به نجف و بعد به قم مي آيد و مدرسه اي که اکنون به همين نام است تاسيس مي کند بسياري از فضلاي قديم قم تربيت يافته مکتب اويند

در دوره ناصر الدين شاه به سال 1278 ه. ق به وسيله ميرزا نصر الله خان مستوفي گركاني مدرسه مرمت يافت و موقوفاتي بر آن نهاده شد و پس از آن گاهي به نام «مدرسه ناصري» ياد مي شود.

اين مدرسه در عين كوچكي از مدارس پرسابقه و بابركت بوده زيرا اكثر فضلاي قم از تربيت يافته گان اين مدرسه بودند. اصولاً قرار گرفتن محل تحصيل علم و عبادت و كسب و كار در كنار هم از ويژگي هاي دوران اسلامي است.

در قرن حاضر يكبار بوسيله حضرت آيه الله بروجردي به سال 1373 ه. ق تعميرات كلي از آن بعمل آمد و هم اكنون نيز تمام قسمت هاي آن توسط ميراث فرهنگي مرمت شده است.

مدرسه رضويه يا ماموريه

اين مدرسه در راسته بازار کهنه قم در مسير تقاطع خيابان آذر و عمار ياسر قرار دارد و منسوب به حضرت رضا (ع) است که در زمان مسافرت به طوس مدتي در اين محل اقامت داشته اند. شيعيان به استقبال آقا مي آ‌يند و هر يک درخواست مي کنند که ايشان در منزلشان سکني گزينند امام مي فرمايد (ناقي ماموره) و ناقه در همين مکان که مدرسه شده خفت و امام نزول اجلال فرمودند. پس از تشريف بردن امام اين مکان را مسجد و مدرسه ساختند و معروف شد به رضويه و ماموريه و از مويدات آن حدود هم معروف است به محله شاه خراسان و تکيه شاه خراسان . کمي بالا تر از چهل اختران مکاني وجود دارد که به رضوات( رضا آباد ) معروف است که ممکن است به همين علت باشد ولي بايد بيشتر تحقيق کرد. سيد بن طاووس(متوفي496) در کتاب فرحه الغري به عبور حضرت از قم اشاره داشته است. مرحوم حاج سيد حسن صابوني نيز در اوايل دوره ناصري اين مدرسه راتعمير و آب انباري مقابل آن بنيان نهاد. بعدها مدرسه رو به ويراني نهاد و مدتها بود که به صورت مخروبه در آمده و چندان قابل سکونت نبود( از کلام استفاده مي شود که از مدرسه استفاده مي شده و متروکه نشده است)ظاهرا مدرسه در زمان آيت الله بروجردي  به سال 1376قمري نيز تعمير اساسي شده است. هم اکنون مدرسه فعال است و در زمينه علوم اسلامي طلاب در حال تحصيل هستند. در سال ٢٠٠ هجرى قمرى در پى اصرار و تهديد مأمون عباسى سفر تبعيد گونه حضرت رضا (ع) به مرو انجام شد ايشان در مسير حرکت از قم نيز عبور کردند (ورود امام رضا به قم درباره ی ورود امام رضا از قم به هنگام رفتن به مرو تردید هایی وجود دارد که برخی منابع امدن امام به قم را تایید میکنند.

وجود مدارک و قراین امدن امام به قم را تایید بلکه ثابت میکنند از جمله:

۱-امروزه در قم محله ای استبه نام شاه خراسان(تکيه شاه خراسان) و مدرسه رضویه و همچنين محلي نزديک چهل اختران که به رضوات/ رضا آباد معروف است و همه اين مکانها در يک راسته و نزديک هم قرار دارند و مردم قم از قدیم معتقد بوده اند به اینکه امام علی بن موسی الرضا زمانی که به قم امدند در همین محل نزول فرمود و از اب چاه ان وضوساخته و غسل کردند.

۲-برخی از منابع چون مولف تاریخ قم ،ابن الفقیه ،سید ابن طاووس کیفیت ورود امام به قم را شرح داده است.)

 

مدرسه دارالشفاء

ساختمان اوليه آن در عصر شاه صفي/و به قولي به دست ميرزا تقي خان اعتماد الدوله معروف به سار و تقي از وزراي شاه عباس ثاني به تاريخ 1055آن را همزمان با آب انبار،  نه به منظور مدرسه بلكه براي مستضعفان و بي چاره گان تأسيس شده بود كه از محل خيرات آستانه اطعام مي شدند. صحن محقري بوده که در هر ضلع آن چهار اطاق بيش نبوده و به صحن شادقلي معروف بوده است.

در زمان فتحعلي شاه ساختمان نو بنيادي به جاي آن ساخته شد  بخش هاي  آن به کلي  تغيير و كاربري مناسب ديگري داده شده و مدرسه اي در آن شكل گرفت. در يک ضلع آن هيجده حجره است با يک حجره بزرگ در وسط که فعلا مدرسه است.

 

ابتدا اين مدرسه بنام «فتحعلي شاه» خوانده مي شد تا آنكه در سال 1307 ه شاهزاده «كامران ميرزا» ‌باني تذهيب و گلدسته هاي صحن عتيق اين مدرسه و سردر و حجراتش را تعمير نمود و آنرا دارالشفاه ناميد. (‌محل درمان بيماران) . مرحوم ميرزا صادق خان وقايع نگار در ( زينت المدايح ) ميگويد: و در خلف مدرسه مزبور دارالشفايي در نهايت متانت و استحکام ساخته آمده که صفاي بنياد صفوت نهادش مرضاي مستمند را در مداوا جلايي است وافي، و هواي حجرات جنت آياتش رنجوران دردمند را در معالجت دارويي است شافي . جراح و طبيبي را مرسوم ساليانه از سرکار خسرو گيتي مدار معين رفت که مرزاي زوار و غرباي آم مزار کثير الانوار را معالجه نموده، مطالبه حق العلاج ننمايند.

پس از مرگ كامران ميرزا، حجره هاي دار الشفاء به خانه تبديل شد و به تدريج حجره هاي شمالي هم به تصرف مسافرخانه هاي خيابان حضرتي و كسبه در آمد.

وضع اين مدرسه تا 1336 ه. ق به اين منوال بود، تا آنكه مرحوم ‌آيه الله فيض به تدريج حجرات آن را طلبه نشين نمود. در زمان مرحوم آيه الله بروجردي نيز نيمي از خانه هاي شرقي مدرسه خريداري شد و به مدرسه الحاق گرديد. اين مدرسه پس از پيروزي انقلاب با تعميرات كلي دوباره احياء شد