اين درياچه که به درياچه ساوه، درياچه قم ودرياچه شاهي هم معروف است به مساحت تقريبي 106 /330 کيلومتر مربع در 35 كيلومتري شمال شرق شهرستان قم در شمال باختري درياچة نمك است وهمچنين درياچه نمک حوض سلطان در 40 کيلومتري شمال شهرستان قم و 85 کيلومتري جنوب تهران و در حاشيه بزرگراه تهران قم قرار دارد واقع شده است ورشته کوههاي البرز درشمال آن قرار دارد وسعت وشکل درياچه متناسب با ورود آب و ميزان بارندگي آن درفصول مختلف سال متفاوت است. درمواقع بارندگي و ذوب برفهاي ارتفاعات اطراف چون برميزان آب ورودي افزوده ميشود، وسعت آن زياد ودرغيرازاين ايام وسعت آن کاهش مييابد. بدين ترتيب سطح آب درياچه پيوسته درنوسان است. به طوري که در تابستان به طور کامل خشک ميشود و ميتوان از کف آن عبور کرد؟؟؟ البته من نرفتهام، خواندهام (جغرافياي استان قم، وزارت آموزش و پرورش، ص21)
حوض سلطان در سال 1883 ميلادي و بر اثر ساخت جاده شوسه تهران قم تشکيل شد(البته قبل از ساخت اين جاده نيز درياچه وجود داشته و اين نظريه قابل رد است دليل بر وجود درياچه قرار گرفتن کاروانسراي شاه عباسي معروف به صدر آباد است که درست در مقابل جاده شوسته اتوبان و در لبه پشتي درياچه است).
درمواقع بارندگي وذوب برف هاي ارتفاعات اطراف چون برميزان آب ورودي افزوده مي شود ، وسعت آن زياد ودرغيرازاين ايام وسعت آن کاهش مي يابد . بدين ترتيب سطح آب درياچه پيوسته درنوسان است.و آب آن اراضي پست و شوره زار باتلاقي پيرامون را مي پوشاند ودرياچه بزرگي به طول 80 وعرض 60 کيلومتر تشکيل ميدهد که به نام درياچه حوض سلطان يا کويرنمک مشهور است. رودهاي متعددي به اين درياچه وارد مي شوند که عموما" از اراضي شوره زار ونمکي اطراف عبور مي کنند.
اين درياچه شامل دو چالة جدا از هم يكي به نام «حوضسلطان» و ديگري به نام «حوضمره» است كه با آبراهة باريكي به هم وصل ميشوند. حوضة باختري (حوضسلطان) داراي بلندي 806 متر از سطح دريا است كه به طور معمول از روانآبهاي سطحي تغذيه ميشود. حوضة خاوري (حوضمره)، افزون بر روانآبها، از رودهايي مانند رودشور و قرهچاي نيز بهره ميگيرد. مطالعات مستوفي (1350) نشان ميدهد كه آب ابتدا وارد حوضمره شده و پس از پر شدن آن، از مسيل دو حوض گذشته وارد حوضسلطان ميشود و هنگامي كه آب در حوضسلطان چند متر بالاتر آمد، به طرف حوضمره بازميگردد و سرريز اين دو حوض، به درياچة نمك تخليه ميشود. مشاهدات صحرايي كرينسلي (1970)، نشان ميدهد كه از مركز درياچه به خارج دو پهنة جداگانة قابل شناسايي است. يكي مركز درياچه كه حدود 24 درصد از مساحت آن را زير پوشش دارد و با پوستة نمكي پوشيده شده است. دوم، زون مرطوب كه 76 درصد بقيه را تشكيل ميدهد كه به زون گياهان ريشه بلند به پهناي 20 متر ميرسد. پوستة نمكي با 5 سانتيمتر ضخامت، شامل نوارهاي هممركز سفيد و خاكستري است و در زير آن سيلتهاي رسي و خاكستري رنگ مرطوب قرار دارد. اين زون (پوستة نمكي) به طور فصلي با آب پوشيده ميشود، ولي مناطق مركزي آن ممكن است در تمام سال، آبدار باشد. مطالعات انجام شده در زون مرطوب نشان داده كه ميزان رس موجود در نمونهها، 35 تا 45 درصد است كه 10 تا 90 درصد كانيها، كائولينيت است. در پشتههاي شن و ماسهاي زون گياهان با ريشة بلند، چند خط داغ آب وجود دارد كه به سمت سراشيبي تا ارتفاع 826 متر ادامه دارد. اختلاف ارتفاع بين پستترين و بلندترين خط داغ آب 20 متر است. پيشروي وسيع مخروطافكنهها در پهناي زون مرطوب و روي پوستة نمكي نشانگر آن است كه روانآب سطحي بيش از گذشته است و تغيير آب و هوايي به سوي دورة مرطوبتر از گذشته، پيش ميرود.
مطالعات معتمد و همكاران (1356) نشان داده است كه رسوبات حوضسلطان بيشتر از نوع گچ و نمك، مارن و رس است. بررسيهاي لرزهنگاري و حفاري نيز نشان داده كه نمك تا عمق 46 متر وجود دارد. اين نمك، به صورت 5 لاية جدا از هم با ضخامت كل تا 20 متر است كه با رسهاي قهوهاي تا خاكستري از يكديگر جدا ميشوند.
رسوبات: حوضسلطان بيشتر از نوع گچ و نمك، مارن و رس است. بررسيهاي لرزهنگاري و حفاري نيز نشان داده كه نمك تا عمق 46 متر وجود دارد. اين نمك، به صورت 5 لاية جدا از هم با ضخامت كل تا 20 متر است كه با رسهاي قهوهاي تا خاكستري از يكديگر جدا ميشوند. دورنماي درياچه حوض سلطان در تابستان سفيد مايل به قهوه اي و کوير کامل است در زمستان و بهار به صورت درياچهاي ظاهر ميشود.
درياچه حوض سلطان و درياچه نمک درياچههايي هستند که در تاريخ ايران نقش عجيبي داشتهاند. رمان حوض سلطون نوشته محسن مخملباف به برخي افسانهها در مورد اين درياچهها اشاره دارد، که معروف بوده در رژيم سابق ايران برخي زندانيان سياسي را به درياچههاي نمک ميانداختند(شنيده ام تائيد نميکنم). البته همه ميدانيم که جسد در محلي که نمک فراوان دارد نميگندد.
جانداران: چند سال پيش يک گله هفت تايي از گورخر ايراني که تعداد آن در ايران خيلي هم نيست در کنار درياچه حوض سلطان مشاهده شده است. مار، روباه، خرگوش، غاز، اردک وپرندگان مهاجر از جمله ديگر جانداران اين منطقه هستند که هر کدام در فصولي از سال قابل مشاهده هستند. ظاهرا آهو نيز در برخي از مناطق شمال شرقي اين درياچه وجود دارد. البته پرندگان بسياري در حول درياچه حوض سلطان ديده مي شوند که توضيح درباره آن از حوصله اين جمع خارج است.
کانيها: کانيهاي تبخيري از جمله کانيهاي مهم درياچه حوض سلطان هستند. از آن جمله ميتوان به کلرورها، سولفاتها و کربناتها اشاره کرد. در ايران کانيهاي تبخيري به جز در درياچه حوض سلطان در درياچه اروميه و مهارلو فارس قابل وجود دارند.
راههاي ورود به منطقه : در 35 کيلومتري مسير قم-تهران جاده خاکي وجود دارد که به درياچه مي رسد . درون درياچه نيز جاده خاکريزي هست که براي جلوگيري از فرو رفتن خودروها در باتلاق و بهره برداري از نمک درياچه مورد استفاده قرار ميگيرد . راه دوم قم بخش مرکزي دهستان قمرود ، روستاي کاج و محمد آباد ، مقابل روستاي محمد آباد پس از عبور از ريل راه آهن جاده خاکي( مسطح و قابل استفاده براي هر خودرويي) را حدود 20دقيقه ادامه دهيد به صدر آباد (همان کاروانسراي عباسي در لبه حوض سلطان) مي رسيد. در روستاي کاج محمد آباد قلعههاي گلي، قلعه سنگي، ميل بابابک، پل شکسته ، پل دلاک و کوير مسيله وجود دارد. اين مسير از قم تا مسيله آسقالت است و از قم تا کاج محمد آباد حدود 45کيلومتر فاصله است.
