درياچه نمك

حوزه هاي عمده اصلي و فرعي آبريز درياچه نمک قم و حوض سلطان و حوض مره

در چهارمين و واپسين بخش از معرفي زيرحوضه‌هاي ششگانه‌ي آبخيز درياچه‌ي نمك،

زير حوضه‌ كاشان و ميقان

نوبت به دو زير حوضه‌ي كاشان و ميقان رسيد. زيرحوضه‌ي کاشان با متجاوز از 1568400 هکتار وسعت (يعنی تقريباً برابر با مساحت استان کهکيلويه و بويراحمد ) به عنوان زيرحوضه‌ي شماره‌ي 3 از حوضه‌ي هفتم مطالعاتی و با کد 3-1-7 در طرح تقسيم‌بندی جامع آب ايران (جاماب) نامگذاری شده است و امروزه به دليل قرار گرفتن نيروگاه اتمي نطنز در حاشيه‌ي جنوبي آن از اهميتي درخور توجه برخوردار شده است ...

 

زيرحوضه‌ قره‌چای (همدان)

    دوّمين زيرحوضه‌ي محدوده‌ي مورد مطالعه از نظر وسعت، آبخيز قره‌چای است که افزون بر 1783325 هکتار وسعت داشته (معادل 2/19 درصد از کل آبخيز درياچه‌ي نمک) و در داخل ارتفاعات واقع بين البرز مرکزی و زاگرس قرار گرفته است. اين زيرحوضه در تقسيم‌بندی طرح جامع آب کشور به عنوان زيرحوضه‌ي شماره‌ي 4 از حوضه‌ي هفتم مطالعاتی و با کد 4-1-7 مشخص شده است. بلندترين نقطه‌ي اين زيرحوضه کوه الوند با 3580 متر ارتفاع از سطح دريا بوده و کمينه‌ي ارتفاعی آن هم 864 متر است. قره‌چای از دو شاخه‌ي اصلی جنوبی (رود شراء از ارتفاعات دشت شازند اراک) و غربی (از اتصال شش رود کوچک از دامنه‌ي شمالی الوند ) سرچشمه گرفته و پس از به هم‌ پيوستن شاخه‌های مزبور در شمال شرق استان همدان  (در انتهای دشت کبودرآهنگ و رزن)، به فاصله‌ي 120 کيلومتر از مغرب به مشرق جريان يافته و در حدود 30 کيلومتری جنوب غربی ساوه وارد دشت ...

زير حوضه‌ قم‌رود و رود شور

      اشاره به برخی از ویژگی‌های دو زیرحوضه‌ی ديگر آبخيز درياچه‌ي نمك – كه يكي عنوان بزرگترين زيرحوضه را يدك مي‌كشد و ديگري، پذيراي سد بحث‌برانگيز 15 خرداد است – مهمترين دانستگي اين پست است كه به علاقه‌مندان تقديم مي‌شود.

زير حوضه‌ كرج و جاجرود

      همان طور كه در پست‌هاي پيشين اشاره كردم، آبخيز پهناور درياچه‌ي نمك قم داراي 6 زير حوضه است كه عبارتند از: زير حوضه‌ي كرج و جاجرود، زير حوضه‌ي كاشان، زير حوضه‌ي  اراك (ميقان)، زير حوضه‌ي رود شور،  زير حوضه‌ي قره‌چاي و زير حوضه‌ي قم‌رود.
   بزرگترين زيرحوضه، زيرحوضه‌ي رود شور با وسعتي معادل 2274994 هكتار و كوچكترين زير حوضه، زير حوضه‌ي كرج و جاجرود با وسعتي برابر با 902837 هكتار است.
    در اين مجال مي‌كوشم تا تصويري موجز از اين زيرحوضه‌هاي شش‌گانه – به تفكيك ارايه دهم:

 

 

برخي ديگر از مهمترين اختصاصات آبخيز درياچه‌ نمك قم

 

     از دیگر اختصاصات مهم حوضه‌ي آبخيز درياچه‌ي نمک قم - یا به قول دکتر کردوانی و همسايگان آن طرف : دریاچه نمک آران و بیدگل - غلبه‌ي اندک بوم‌سازگان‌های (اكوسيستم) دشتی بر کوهستانی است، به نحوی که افزون بر 3/46 درصد حوضه (42979 کيلومتر مربع) را مناطق کوهستانی تشکيل می‌دهند؛ اين در حالی است که يکی از دلايل سيل‌خيزی اغلب حوضه‌های آبخيز کشور (مثل حوضه‌ي آبخيز مُند)، غلبه‌ي سهم کوهستان بر دشت است.

 

حوض سلطان: در قسمتهاي قبلي همين وبلاگ به طور کامل شرح داده شد

 

 

 

 

مسيله کوير آفتاب و دنياي نا شناخته: در قسمتهاي قبلي همين وبلاگ به طور کامل شرح داده شد

 

 

پارك ملي كوير:

در فاصله اي نه چندان دور از جنوب شرقي پايتخت مجموعه و نمايشگاهي طبيعي از وحوش كمياب بياباني و كويري وجود دارد.

كل و بز، قوچ و ميش وحشي، گربه شني، جبير، يوزپلنگ ايراني و جوامع گياهي متنوع. اين منطقه مجموع شبه جزيره اي است كه بين درياچه نمك، كوير ريگ، كوير مركزي و كوير گرمسار محصور و نمونه بارزي از بيابان ها و استپ هاي كم آب است. اين منطقه در سطح كره زمين يكي از چند نقاطي است كه به عنوان ذخيره گاه كره بايد مورد حفاظت قرار گيرد. اين منطقه در سال ۱۳۴۳ توسط كانون شكار ايران با مساحت ۶۰۹ هزار و ۴۳۸ هكتار حفاظت شده، اعلام شد و در سال ۱۳۵۵ به پارك ملي تبديل شد و در سال ۵۷ شوراي عالي محيط زيست با آزاد اعلام كردن قسمت هاي جنوبي، آبريزهاي كوه سرخ و آبريزهاي جنوبي كوه سفيد آب را جزو پارك ملي اعلام كرد و مساحت پارك به ۶۷۰ هزار هكتار رسيد. در سال ۶۱ با توجه به شرايط اقتصادي، اجتماعي و امكانات و توانايي هاي حفاظتي به دو قسمت پارك ملي به وسعت ۴۲۰ هزار هكتار شامل منطقه سياه كوه، نخجير، سفيد آب و كليه ارتفاعات و تپه ماهورها و دشت هاي مجاور آن و منطقه حفاظت شده كوير به مساحت ۲۵۰ هزار هكتار شامل دشت هاي مكوش، سياه پرده، پرده زرد و ارتفاعات دوازده امام و نره خركوه تقسيم شد كه تحت مديريت اداره كل حفاظت محيط زيست استان سمنان اكنون قرار دارد.

پارك ملي و منطقه حفاظت شده كوير مركزي در غرب كوير مركزي ايران و شرق درياچه نمك و قم رود در استان قم، پيشوا و دهستان ارادان و قشلاق بزرگ گرمسار و شمال دهستان ابوزيد آباد كاشان قرار دارد كه در محدوده استان هاي تهران - قم، سمنان و اصفهان واقع شده است و داراي اقليم خشك و بياباني است و بيشتر بارندگي آن از آبان تا ارديبهشت ماه مي بارد. متوسط ميزان ساليانه باران در منطقه ۱۵۰ ميلي متر است. معمولاً گرماي شديد از اوايل خرداد تا پايان مهر در منطقه ادامه دارد.

• راه هاي ورودي منطقه

مناسب ترين راه ورودي منطقه از طريق راه آسفالته ورامين، پيشوا تا يك كيلومتري ايستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از مسير جاده شني قلعه بلند، عسگرآباد، حصارگلي به پاسگاه محيط باني مباركيه مي رسد.

از سمت جنوبي منطقه راه ديگري از طريق كاشان، آران، مرنجاب به پاسگاه محيط باني سفيد آب و نرسيده به بندعلي خان را از طريق جاده ورامين، جواد آباد، چرمشهر به محيط باني فصلي بندعلي خان مي رسد.

راه هاي ديگري براي ورود به منطقه وجود دارد كه عبور از آنها بدون راهنما كاري بسيار خطرناك است. جهت جلوگيري از هرگونه پيشامد سوء و ناگوار احتمالي بايد قبل از انجام برنامه سفر به كسب اطلاع و مجوز اداره كل حفاظت محيط زيست استان سمنان و هماهنگي با واحدهاي تابعه مستقر در منطقه اقدام شود. پارك ملي كوير قريب يك سال است كه از اداره حفاظت محيط زيست استان تهران به استان سمنان واگذار شده است. راهي كه ما طي كرديم جاده كاروانسراي قصر بهرام بود اين جاده تا دو راهي قصر بهرام در مسير مباركيه چند كليومتر بعد از گلدار گل سرخ از جاده سفيدآب جدا شده، سپس از دست چپ پس از طي ۱۸ كيلومتر وارد كاروانسراي قصر بهرام شديم، اين راه خاكي نسبتاً خوب بود. كاروانسراي شاه عباسي در منطقه به قصر بهرام معروف است در پارك ملي و منطقه حفاظت شده كوير جز يك يا دو رودخانه دايمي منطقه كه آن هم در فصول گرم داراي آب كمي هستند، تقريباً هيچ آب جاري كه بتوان آن را رودخانه ناميد وجود ندارد.

• منابع عمده آبي

درياچه نمك كه تنها درياچه اي است كه در جوار پارك قرار دارد يكي از بزرگترين شوره زارهاي ايران است. اين درياچه حالت مثلثي دارد كه رأس آن در شمال قرار گرفته و وسعت آبگير درياچه حدود ۲۵۰۰ كيلومتر مربع و مرز غربي پارك ملي كوير را تشكيل مي دهد. آب اين درياچه بسيار شور است و در هنگام غروب از قله سياه كوه منظره بسيار زيبايي دارد. درياچه نمك حوزه آبگير بسياري از رودخانه هاي مركزي ايران است و اطراف آن باتلاق هاي زيادي وجود دارد هر چند هيچ نوع آبزي در آب اين درياچه وجود ندارد ولي زمستان ها تعداد قابل توجهي از پرندگان مهاجر آبزي به اين درياچه و رودهاي اطراف آن روي مي آورند. سال ها پيش، تابستان ها نيز تعدادي فلامينگو در نواحي جنوبي آن ديده مي شد.

• آبگيرهاي ديگر

آبگير مكوش، بيره زرد، اسب قدير اكثراً خشك و محل جمع شدن سيلاب هستند. رودخانه هاي منطقه عبارتند از: رودخانه بندعلي خان، اين رودخانه مهمترين رودي است كه در منطقه حفاظت شده كوير جاري بوده و سرچشمه  اين رود از كوه خرسنگ است كه رودخانه جاجرود را به وجود مي آورد و در مسير خود از مناطق حفاظت شده ورچين و جاجرود و پارك ملي خجير عبور كرده در پارچين كه وارد دشت ورامين مي شود چندين شاخه مي شود و مورد استفاده آبياري قرار مي گيرد و پساب رودخانه جاجرود و مسيل فاضلاب تهران را در جلگه ورامين دريافت كرده و در بندعلي خان وارد منطقه حفاظت شده مي شود. چند سالي است كه مانداب هاي رودخانه بندعلي خان به علت ريزش فاضلاب كارخانه هاي مختلف به گنداب تديل شده و ديگر زمستان زيستگاه بعضي پرندگان مهاجر مخصوص خوتكا و سرسبز نيست. رودخانه قره چاي: كه از كوه هاي راسوند در جنوب اراك سرچشمه گرفته بعد از گذر از اراك و ساوه با قم رود يكي شده به درياچه نمك مي ريزد. شعبه سفلاي اين رود در نزديكي مرزهاي حفاظت نشده كوير زيستگاه زمستاني انواع پرندگان مهاجر آبزي به خصوص غار، اردك هاي كله سبز و خوتكا و اردك  هاي خشك زي مانند آنقوط و باد كوبه اي در تمام فصول بوده و حائز اهميت است.

• چشمه هاي حائز اهميت پارك ملي

عين الرشيد، آب محله، شكر آب، نخجير، چشمه شاهي، سياه كوه از معروف ترين چشمه هاي پارك ملي كوير است، در حال حاضر تأمين كننده آب قصر بهرام است اين چشمه در دامنه شمالي سياه كوه قرار دارد و مشرف به قصر بهرام است كه به وسيله يك كانال آبي روباز به طرف قصر شاهي و عمارت حرمسرا هدايت شده كه از عجايب  معماري به شمار مي رود. چشمه شاهي آب شيرين مايل به شور دارد كه به وسيله لوله به قصر بهرام براي استفاده عموم هدايت شده است در اطراف چشمه ني و درخت بادامك به وفور ديده مي شود چشمه هاي ديگر كه آبشخور قوچ و ميش و جبير است عبارتند از: چشمه بيد، چشمه عين الرشيد،حوض آقا محمد، چشمه آب محله، چشمه بز، چشمه سرخ، چشمه پيغمبر، چشمه آب گله، چشمه قاجاريه، چشمه شكراب، چشمه طلحه، چشمه ملك آباد، چشمه زنبوري، چشمه آب باريك، چشمه لكاب، چشمه ميراب دراز. پارك ملي كوير علاوه بر داشتن جوامع گياهي كويري، نيمه كويري و جوامع گياهي خاك هاي شور در بخش هاي كوهستاني داراي جوامع گياهي با سيمايي استپي است حفاظت از منطقه و جلوگيري از بوته كني، چراي دام، قطع درختچه ها به طور چشمگيري باعث ترميم پوشش زنده خاك شده و گياهان فرصت يافته اند تا استقرار و رشد و توسعه يابند.

بسياري از شن ها و ريگ هاي روان و متحرك كه از ويژگي هاي بارز مناطق كاملاً كويري است در اين منطقه كمتر به چشم مي خورد با استقرار رستني ها تثبيت يافته اند مگر در مناطق حفاظت شده كه در بخش هايي از آن هنوز از اين پديده ها وجود دارد. در ابتداي راه كه از مناطق حفاظت شده عبور مي كرديم، در بعضي مناطق با حفر چاه به كشاورزي پرداخته بودند و بقيه مزرعه ها تحت اجاره يكي از آقازاده ها براي امور پرورش شتر اختصاص يافته بود. گياهان پارك ملي كوير از گونه هاي خشكي پسند (گزروفيت ها) و گياهان شور پسند (هالوفيت) هستند كه به عنوان شاخص زنده تطابق با شرايط اكولوژيكي نامساعد زيستي قسمتي از سال را در معرض كمبود آب قرار داشته و براي ادامه حيات و سازگاري با كمبود آب و شوري خاك ساختمان خاصي پيدا مي كند كه معرف خشكي و محدوديت هاي زيستي اين گياهان براي مقابله با كم آبي، حرارت زياد، برگ هاي كوچك منتهي به خار پيدا مي  كنند كه معرف خشكي و محدوديت هاي زيستي اين گياهان براي مقابله با كم آبي، حرارت زياد برگ هاي كوچك منتهي به خار پيدا مي كنند. در بيشتر نقاط هموار و كوهپايه اي جامعه درمنه ديده مي شود. پارك ملي كوير علاوه بر دشت هاي هموار و تپه ماهورها داراي رشته كوه هايي در بخش جنوبي، شرقي و مركزي نيز است. اين كوه ها شامل سياه كوه، نخجير و سفيدآب مي شوند. در كوهپايه هاي سياه   كوه و كوه هاي خشك نزديك چشمه سفيدآب درختچه هاي بادامك، شير خشت و خنجك به صورت تك درختان پراكنده و روي دامنه ها جوامع گياهي استپي ديده مي شود.

در دره ها و كوهپايه هاي سنگي گونه كاروان كش اغلب به چشم مي  خورد در اطراف چشمه هاي لب شور گونه هاي گز، گرگ تيغ، توده هاي انبوه ني از جوامع گياهي اين منطقه به شمار مي آيد. در اطراف قصر بهرام كه از خاك هاي سنگريزه اي تشكيل شده درمنه همراه با شور، گون، آتريپلكس، سودا، هليوتروپيوم پراكنده اند روي دامنه هاي صخره اي كوه ها بوته چوبك، پوشيده شده است.

در كل اين منطقه جمعاً ۲۰ محيط بان مسئول حفاظت و كنترل ملي كوير و منطقه حفاظت شده هستند كه در واقع به هر نفر ۳۳ هزار و ۵۰۰ هكتار به طور تقريبي جهت مراقبت و سركشي مي رسد. مدتي كه ما مستقر بوديم تمام خودروهاي محيط بانان به خاطر اشكال فني قادر به حركت نبودند و از اتومبيل دوستان ميراث فرهنگي حاضر در قصر بهرام كمك گرفتيم. علم محيط زيست علمي است كه امروزه براي آشنايي با آن كلاس ها و دوره هاي مختلفي قرار داده اند كه روز به روز پيچيده تر مي شود. اما متأسفانه محيط زيست با آن كاربري، اكنون در ايران زير استاندارد است از جمله در مورد يوزپلنگ ايراني كه در حال انقراض است و يكي از زيستگاه هاي او پارك ملي كوير است. از طرف دفتر عمران سازمان ملل متحد (UNDP) طرح حفاظت از يوزپلنگ برقرار شده، حدود پنج محيط بان به اين مسئله مي پردازند كه متأسفانه اكثراً دوره لازم را كه حاوي اطلاعات كافي در مورد زندگي و رفتار اين حيوان باشد نگذرانده اند. محل زندگي محيط بانان از بهداشت كافي برخوردار نبوده و حتي يك ظرفشويي مناسب جهت شست وشوي ظروف خود نداشتند.

از همه مهمتر لباس و وسايل مناسب خوب در اختيار نداشتند و ظاهراً مسئولي كه خود از محيط زيست اطلاعي نداشته باشد و مرتباً با مسئله حيات وحش و معناي زيستگاه كره در تماس نباشد هيچ وقت تن به سركشي از داخل كوير نمي دهد. مدت ها بود كه بي سيم خراب بود و فقط از خارج مي توانستند از طريق پاسگاه سياه كوه با آنها تماس بگيرند.

محيط باني پاسگاه مباركيه نيز از حداقل امكانات برخوردار بود و حتي يك چراغ قوه هم نداشت، ورود و خروج كنترل اساسي نمي شد. در اين كوير، عقرب، مار جعفري، مار شاخدار به وفور پيدا مي شد و حتي يك سي سي سرم ضدمار و يا يك مركز درماني و يا حتي يك تكنسين نبود اگر خداي ناكرده محيط باني دچار حادثه مي شد معلوم نبود كي و كي به او رسيدگي مي شود. محيط بانان هر روز بايد مسافت  هاي طولاني را جهت سركشي و آمارگيري طي مي كردند و اين مستلزم اين بود كه كفش مناسب كوهنوردي و كوله مناسب داشته باشند كه متأسفانه به يكي دو نفر از محيط بانان لباس تحويل داده نشده بود.

هر سال تعداد كثيري از طريق دانشكده هاي مختلف فارغ التحصيل منابع طبيعي داريم كه وارد اجتماع مي شوند. آيا از بين اين خيل نيروي علاقه مند و تحصيلكرده و بيكار نمي توان نيروي كار آمد اين مناطق تأمين شود. شواهد چنين برمي آمد كه وضعيت پارك رها شده و بسيار افت پيدا كرده بود. مسئول قبلي پارك كه سال ها در دوره كوير تجربه داشت تعويض شده و پارك به دست كساني افتاده كه حتي هر هفته داخل آن پا هم نمي گذارند

  

بيشتربه فکر زنده ماندن پارک ملي باشيم هشدار!!!!!!!

 

گوشه و کنار پارک ملی کویری از دست اندازی کارهای صنعتی و . . . هیچ گاه در امان نبوده است. از بحث معادن آن جا که بگذریم و مسائل این دو ماه را در آن جا فراموش کنیم یک اتفاق دیگری قرار است در این پارک ملی رخ دهد. این بار طرحی قرار است از میان پارک ملی کویر گذر کند! مرحله دوم مطالعات اجرایی راه آهن بادرود- گرمسار هم اکنون در حال اجرا است! این کار مسلما برای انتقال مواد معدنی منطقه خواهد بود. حساب کنید قطار از کنار کوه یخاب در جنوب سفیدآب بگذرد و وارد پارک ملی کویر شود و به غرب کوه نخجیر برسد و پس از . . .  سپس از منطقه شرقی سلسله جبال سیاه کوه گذر کند و وارد منطقه حفاظت شده کویر شده و در نهایت به ایستگاه راه آهن گرمسار بپیوند.

 پارك ملي كوير در يك قدمي پايتخت ، يكي از 50 ذخيره گاه بيوسفري جهان است كه در فهرست يونسكو به ثبت رسيده است . منطقه اي كه بيش از 40 سال از اعلام مصوبه آن براي حفاظت مي گذرد و تا همين گذشته هاي نه چندان دور به دليل وجود گله هاي گورخر، يوزآسيايي ، آهو، قوچ و ميش ، كل و بز و جبير و.... به آفريقاي كوچك ايران شهرت داشت اما امروز به بيابان غمگين ايران لقب گرفته است . محمد درويش يكي از معدود محققان بيابان شناس كشور است كه ششمين بخش از سفرنامه خود پيرامون بيابان هاي ايران را به گوشه كوچكي از آنچه كه بر سر پارك ملي كوير آمده و مي آيد اختصاص داده است . او كه براي انجام تحقيقات و تهيه فيلم به همراه گروهي ديگر از بيابان هاي ايران از مدتي قبل راهي سفر شده بود تنها موفق شد مجوز يك روز حضور در پارك ملي كوير را از سازمان محيط زيست دريافت كند.با اين توضيح كه در همين يك روز هم اجازه بازديد از برخي مناطق پارك ملي كوير را نيافت !
    بخشي از سرزمين بكر ايران كه تنها 3\0 درصد از خاك ايران عزيز را به خود اختصاص داده است ، متجاوز از 19 درصد كل پستانداران (31 گونه )، 27 درصد كل پرندگان (131 گونه ) و 3\11 درصد از كل گونه هاي خزنده (20 گونه ) شناخته شده در كشور را يكجا در خود ماوا داده و افزون بر آن يك گونه منحصربه فرد از دوزيستان را نيز پذيراست ، گونه اي كه تنها و تنها در ايران و در پارك ملي كوير مي تواند به زندگي خود ادامه دهد. همه اين مزيت ها در حالي است كه پارك ملي كوير صاحب چشم اندازهاي يگانه اي از تقريبا تمامي مظاهر آشناي بيابان ها و كويرهاي جهان است ؛ سرزميني كه اغلب رخساره هاي مشهور كوير (ازكوير پاشتري و متورم گرفته تا جلگه رسي و سبخا و چربه و چند ضلعي هاي مشهور نمكي - تكير - و البته قنديل ها و آبشارهايي كم نظير از نمك تا تظاهرات كم نظير و مواج ماسه هاي بادي از بارخان گرفته تا سيف و ...) را مشتاقانه و بي منت به مهمانان مشتاق خويش عرضه مي كند.  در فاصله اي نه چندان دور از جنوب شرقي پايتخت ، نمايشگاهي كم نظير از زيستمنداني كمياب وجود دارد. كل و بز، قوچ و ميش وحشي ، گربه شني ، جبير، يوزپلنگ ايراني و جوامع گياهي متنوش ع و نادر؛ بخشي از اين زيستمندان را تشكيل مي دهد. در حقيقت اين منطقه را مي توان شبه جزيره اي دانست كه بين  ملاقات با  مادر کاروانسراهاي ايران مسير همچنان به سمت شرق امتداد مي يابد و به تدريج مشاهده مي شود كه كيفيت و كميت پوشش گياهي در حال فزوني است . مي توان حدس زد كه به محدوده امن پارك ملي نزديك شده ايم ، هر چند تابلويي را مشاهده نمي كنيم . سرانجام در دامنه هاي شمالي سياه كوه - مرتفع ترين كوه منطقه با 1865 متر از سطح دريا - ديواره هاي عمارتي كهن ، ام ا استوار و پرشكوه از دور نمايان مي شود؛ ساختماني كه به شيوه سازه هاي مشهور تخت جمشيد از مجموع تخته سنگ هاي بزرگ بنا شده قصر بهرام كه از زمان صفويه تاكنون پابرجا مانده (البته برخي نيز قدمت آن را به زمان ساسانيان نسبت مي دهند) امروز به پاسگاه اصلي محيط باني پارك بدل شده است . كمي دورتر ديوارهاي فروريخته اي ديده مي شود. همچنين تعداد اندك محيط بانان در مقايسه با وسعت پارك هم از آن شوخي هاي غم انگيز بود؛ در اين منطقه جمعا 20 محيط بان مسوول حفاظت و كنترل پارك ملي و منطقه حفاظت شده پيرامون آن هستند كه در واقع به هر نفر 33 هزار و 500 هكتار به طور تقريبي جهت مراقبت و سركشي مي رسد. اين در حالي است كه عملا بيش از 10 محيط بان بيشتر در عرصه حضور ندارند! آن هم پاركي كه داراي بالاترين رده حفاظتي در چارچوب مقررات است . شايان ذكر آنكه بر پايه مستندات موجود در «الگوي به كارگيري مامورين گارد در مناطق حفاظتي تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست »، كمينه نيروي انساني مورد نياز در امر حفاظت ازمناطق چهارگانه ، يك نفر به ازاي هر 4800 هكتار است . بنابراين ، كمترين تعداد مورد قبول محيط بان در پارك ملي كوير و منطقه تحت حفاظت آن ، بايد 150 نفر باشد علاوه بر دانش پژوهان و دانشجويان علوم طبيعي و نيز گردشگران بسياري كه به اين نقطه باستاني گام مي نهند، علاقمندان عكاسي ، ستاره شناسي و نجوم هم ، اين محل را براي شكار بي واسطه ستارگان و رصد اجرام آسماني ، مكاني مطلوب مي دانند. هر چند كه زباله هاي پراكنده در اطراف اين اثر فرهنگي نشان از مديريت نامطلوب محل و در عين حال حضور پرشمار و بي برنامه افرادي دارد كه در ظاهر به ستاره ، طبيعت و فرهنگ علاقه مندند.
        
مديريت پارك ملي چندي پيش از تهران  به محيط زيست سمنان سپرده شده ، ولي واقعيت اين است كه امكانات لازم را از تهران به سمنان نداده اند. پس از واگذاري امور مربوط به اداره پارك از تهران به سمنان ، مشكلات پارك ، نه تنها كمتر نشده كه بيشتر نيز شده است .
    
    ابومعين ناصربن خسرو بن حارث قبادياني بلخي ، معروف به ناصرخسرو (394 - 465 هجري قمري )، نزديك به هزار سال پيش ، در سفرنامه مشهور خويش از جنگل هاي انبوهي خبر مي دهد كه در سرتاسر مسير كاشان ، آران و بيدگل و ورامين زمين را پوشانده اند و امروز در «مورد حمايت قرار گرفته شده ترين سرزمين » در طول آن مسير، يعني در پارك ملي كوير هم به سختي مي تواني حتي آثاري هرچند اندك از آن شكوه و جلال سبزينه بيابي و ببيني . واقعيت تلخي كه چه بخواهيم يا نخواهيم ما را به اين دريافت خجلت بار رهنمون مي سازد: «ايرانيان در طول هزاره ماضي تاريخ كهن خويش ، نشان داده اند كه امانت داران شايسته اي براي پاسداري از مواهب طبيعت گرانسنگي كه در اختيارشان نهاده شده ، نبوده اند.»    

    بيابان غمگين جهان
    استانلي بريدن ، پس از سال ها زندگي با ببرهاي هند در رانتامبهور، مي گويد: «به راستي چه خواهند بود جنگل هاي هند، اگر غرش پرطنين ببر در آنها نپيچد و پيكر شكوهمند او در ميان علف هاي بلند بامبوزار نجنبد*» روزگاري عظيم ترين و باشكوه ترين ببر جهان در جنگل هاي مازندران مي غريد؛ اينك حتي استخواني هم از آن جلوه اساطيري برجاي نمانده است . «جرج بي .شالر» پس از سال ها زندگي در ميان پانداها، پلنگ هاي برفي و شيرهاي آفريقا هم ، نگاهي غمناك و پردريغ به آينده مي افكند و مي گويد:«...اينها همه نمادهاي ابد و ازل ، همه پرتوهاي آفرينش ، همه صنعت هاي خدا بر زمين اند. و آدمي تاكنون با حرص خويش ، دست بر هستي بي جانشين آنان گشاده و كمر به نيستي حيات بسته است . آيا هرگز انديشيده ايد كه دشت هاي گسترده آفريقا بدون شير چه خواهد بود*» و آيا ما هرگز انديشيده ايم كه در روزگاري نه چندان دور يال و كوپال شير ايران ، دشت هاي زيباي مركزي را زينت مي بخشيد* و اگر به جد نيانديشيم و چاره سازي نكنيم ، آيا تا چندي ديگر افسوس انقراض يوز و گورخر و گوزن زرد و جبير و تمساح پوزه كوتاه و سياه خروس و ... حتي پلنگ ايران را نيز نخواهيم خورد*!
    وقتي با تورق سفرنامه ناصرخسرو در مي يابيم كه حد فاصل شهرهاي كاشان ، آران و بيدگل و ورامين - كه بخش اعظم آن در دل همين پارك امروز جاي مي گرفته است - پوشيده از جنگل هاي طبيعي بوده و اينك متاسفانه از آن پوشش هاي طبيعي وسيع كه به مدد سفرنامه ناصر خسرو در حافظه تاريخ ضبط شده ، چيز زيادي باقي نمانده است چگونه است كه در پاسداري از ميراث هاي طبيعي مان تا اين درجه دچار سستي و سهل انگاري شديم *آيا نبايد به آن لقب «بيابان غمگين جهان » داد* و چرا كسي اين هشدار را جدي نمي گيرد كه در پارك ملش ي كوير زندگي ، شتابان تر از هر زمان ديگري به سوي نيستي پيش مي رود* به شهادت آمارهاي رسمي ، هر سال بر شمار دانش آموختگان بيكار دانشكده هاي منابع طبيعي و محيط زيست افزوده مي شود، انسان هاي متخصصي كه بي گمان برخي از آنها عاشق معرفتي هستند كه به خاطرش رنج تحصيل را خريده اند. آيا از بين اين خيل نيروي مشتاق جوان ، متخص و بيكار نمي توان نيروي كارآمدي براي مديريت بهينه زيست بوم هاي ارزشمندمان تربيت كرد*!
    
    عبرت هاي پارك ملي كوير
    روزگاري عظيم ترين و باشكوه ترين ببر جهان در جنگل هاي مازندران مي غريد؛ اينك حتي استخواني هم از آن جلوه اساطيري برجاي نمانده است . گوزن زرد دشت ارژن و گاندوي رودخانه سرباز هم مي رود تا به خاطره ها بپيوندد. افزون بر آن ، دست كم 15 سال است كه ديگر هيچ كسي در «پارك ملي كوير» گورخر آسيايي نديده است و من از هر محيط بان پاركي كه پرسيدم : آيا تاكنون به چشم خود يوزپلنگي را در محدوده پارك ديده است ، با پاسخي منفي روبرو شدم . پوشش انبوهي كه ناصر خسرو هم در سفرنامه اش اشاره كرده بود، اينك بيشتر به روثيايي غيرقابل باور شبيه است تا حتي گوشه اي از تاريخ طبيعي هزاره اخير ما ...! بر سر آن ذخيره هاي منحصر به فرد حيات طبيعي ايران زمين چه آمده است * چرا فقط شمار قوچ ها، ميش ها، كل ها و بزهاي محدوده نخجير، سرخه حصار، ورجين ، لار و دارآباد در طول سه دهه گذشته با كاهشي 96 درصدي مواجه شده و از 15 هزار و 600 راس به 500 راس كاهش يافته است *!
    

 

، كوير ريگ جن ، كوير مركزي و كوير گرمسار محصور بوده و نمونه بارزي از بيابان ها و استپ هاي كم آب را به نمايش نهاده است . عرصه اي كه بيش از 690 هزار هكتار از دشت كوير را دربرگرفته و درست از 42 سال پيش تحت حفاظت قرار دارد. سه سال پس از آن يعني در سال 1346 از سوي سازمان شكارباني و نظارت برصيد، شكار و چراي دام در اين منطقه محدود شد.مدتي بعد اين سازمان ، «حفاظت محيط زيست » لقب گرفت و عرصه هاي حفاظت شده كوير مركزي با ارتقاي نسبي كيفيت كه بر اثر حفاظت حاصل شده بود در سال 1355 «پارك ملش ي كوير» ناميده شد. سازمان جهاني يونسكو نيز دو سال بعد عنوان «اندوخته گاه زيست سپهر» را به اين منطقه اعطا كرد زيرا نمونه اي مشابه آن در كمتر نقطه اي از جهان يافت مي شد.

 
    به علاوه وجود آثار تاريخي و باستاني نظير كاروانسراها و آب انبارها، جاذبه هاي اين عرصه را دوچندان كرده بود. مطالعات مختلف در اين اراضي به شناسايي 205 گونه گياهي انجاميد كه از اين تعداد 35 گونه فقط در ايران يافت مي شوند. از سوي ديگر وزغ كويري در تمام جهان فقط در اطراف چشمه كوچكي در دل دشت كوير به نام چشمه سفيدآب گزارش و مشاهده شده است (خسروي فرد، 1383). با اين وجود و به رغم تمامي ارزش هاي گفته شده ، در اواخر دهه 50 ضعف توان اجرايي در سازمان محيط زيست از يك سو و هجوم عده اي سودجو، مغرض و گاه ناآگاه از سوي ديگر باعث شد اين منطقه بسياري از قابليت هاي خود را از دست دهد. از اين رو تنها حدود 446 هزار هكتار پارك ملش ي باقي ماند و كم كم از شمار گياهان و جانوران كاسته شد تا جايي كه بيش از 15سال است كسي گورخر را در منطقه نديده و سرشماري پستانداران اين واقعيت تلخ را آشكار كرده است كه جمعيت اين جانوران در شرايط بحراني قرار دارد.
    در دوش مين روز اقامت در استان سمنان و پس از مشورت با مهندس قدرتي (معاون پژوهشي مركز) و مهندس طاهري ، ساعت 5 صبح به سمت پارك مش لي كوير حركت كرديم و از آنجا كه همكاران سمناني گمان مي بردند كه مسير جاده سنگفرش (گرمسار به قصر بهرام ) مناسب نباشد، از مسير راه آسفالته ورامين ، پيشوا كه تا يك كيلومتري ايستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از آنجا مسير جاده شني قلعه بلند، عسگرآباد، حصارگلي به پاسگاه محيط باني مباركيه را انتخاب كرديم و حدود ساعت 30\7 صبح مشغول صحبت با تك محيط بان تنومند پاسگاه ، به نام جعفري بوديم كه از ما مجوز ورود به پارك ملش ي را مي طلبيد؛ محيط بان پاسگاه كه خود زاده كوهستان هاي شمالي تهران بود، آنچنان با شور و شوق از طبيعت كوير و حيوانات آن سخن مي گفت كه گويي در بهترين جاي عالم زندگي مي كند و صاحب جذاب ترين شغل دنيا است . آثار اصابت گلوله را مي شد بر روي بازوي راستش مشاهده كرد كه مي گفت : يادگار مقابله با شكارچي هاي غيرقانوني است .

    به هر حال ، هر چند حاضر نشد در برابر دوربين گروه عكس بگيرد، امش ا صميمانه به تمام پرسش هاي ما پاسخ داد. از او پرسيدم تا به حال كمياب ترين جانوري را كه در پارك ديده ، چه بوده و آيا خودش تاكنون يوزپلنگي را به چشم در منطقه ديده است * وي گفت : كمياب ترين جانوري كه ديده ام ، يك گربه شني بوده و تاكنون هيچ يوزي را نديده ام . جعفري پيش از خداحافظي به ما توصيه كرد كه هر چه سريع تر به سمت قصر بهرام حركت كنيم تا با بادهاي بسيار گرم كوير در طول مسير شني 50 كيلومتري تا قصر بهرام مواجه نشويم . به همين دليل خوردن صبحانه باز هم به تاخير افتاد! هر چند كه بخت با ما يار بود و از قضا هوا در آن روز (سه شنبه ، پنجم ارديبهشت ماه 1385) چنان خنك شده بود كه مجبور شديم شيشه اتومبيل را بالا بكشيم تا نلرزيم !

    جاده اي خاكي و پرپيچ وخم به سمت جنوب شرق ، پاسگاه مباركيه را به قصر بهرام كه اينك سرمحيط باني پارك محسوب مي شود، مرتبط كرده است . در طول مسير مي توان كوه هاي دوازده امام و تپه ماهورهاي فرسايش يافته ، به هم فشرده و سرخ رنگي به نام «نره خركوه » را كه كنار هم صف كشيده اند، مشاهده كرد. البته توسعه تكنوژنيك اين منطقه را نيز بي نصيب نگذاشته و دكل هاي مخابراتي بر فراز كوه ها، دل آسمان را نشانه رفته اند. كوه هايي كه از فراز آنها مي توان چشم انداز شمالي درياچه نمك را چون مخملي سپيد رنگ مشاهده كرد. در طول مسير جز چند كبك زيبا و چكاوك كاكلي و نيز چند خزنده كوچك و يك شغال جنبنده اي را نمي بينيم . دو سوي جاده دشت همواري است كه از پوشش گياهي نسبتاص قابل قبولي برخوردار است . برجستگي هاي گنبدمانندي گاه منظم و گاه پراكنده حدود نيم متر از سطح زمين قد كشيده اند.
    
    تانك و خمپاره در منطقه حفاظت شده
    اينجا منطقه حفاظت شده كوير مركزي است ، تكه اي جدا شده از پارك ملش ي كه نه تنها آثار عبور دام (ميكروتراس ) را مي توانيم در آن مشاهده كنيم ! كه چندين شتر نيز در حال چريدن ديده مي شوند. از آن حيرت انگيزتر، مشاهده تابلويي است با اين عبارت : «اردوگاه نظامي شهيد شعباني !». نخست فكر كرديم كه ماجرا مربوط به دوران جنگ و رزمايش هاي آن زمان است امش ا بقاياي تسليحات نظامي و تانكي فرسوده در گوشه و كنار ديده مي شود. چند كيلومتر دورتر نيز پوكه سلاح هاي مختلف جنگي چون دانه هاي شن بر روي زمين پراكنده شده اند و حتي لاشه چند گلوله توپ هم ديده شد. سنگرها و كيسه هاي شن هم فراوان قابل مشاهده بود و همه اين نشانه ها حكايت از اين داشت كه گويا هنوز هم اين منطقه با صداي اين انفجارها و ازدحام هاي نظامي آشناست .

 

راه‌هاي قديمي و پلها

 راه‌هاى ارتباطى تهران به قم: راه شوسهٔ کنونى تهران - قم در سال ۱۸۸۳ ميلادى توسط اتابک ساخته شد و انگيزهٔ پى‌ريزى آن پيدايش درياچهٔ حوض سلطان بود. در مسير اين راه ارتباطى، پل‌هاى تاريخى و کاروان‌سراهايى قرار داشت که به مرور زمان يا تخريب شد يا به کلى از ميان رفتند. از قم‌رود به سوى شمال شرقى و به موازات درهٔ قم‌رود، «پل دلاک» قرار داشت که پس از اتصال قم‌رود به قره‌چاى ايجاد شد و منزل اول نيز به نام پل‌ دلاک بود. اين پل ۱۶ دهنه داشت که چند دهنه آن ويران شده است. بناى پل از آجر و مربوط به دورهٔ‌ صفويه است و براى برقرارى ارتباط ميان قم و مشهد ساخته شده بود. يک راه قديمى از پل دلاک به طور مستقيم از حاشيهٔ غربى مسيله به سوى ورامين و گرمسار مى‌رود. نام پل برگرفته از اسم يکى از شخصيت‌هاى دورهٔ صفوى است. در شمال اين پل، دو ساختمان ويرانه قرار دارد که سابقاً اقامتگاه کاروا‌ن‌ها بود، اوّلى از خشت و گل و شبيه به کاروان‌سراست و دومى از آجر بنا شده و مانند قلعه است. از پل دلاک به سمت شمال، يک راه ارتباطى از بلندى‌هاى باقرآباد مى‌‌گذشت و با عبور از ميان چال سلطان، به منزل دوم که کاروان‌سراى حوض نام داشت مى‌رسيد. کاروان‌سراى حوض، قلعه‌اى محکم دارد و از آجر بنا شده و در زمان گذشته چند رشته قنات و آب‌‌انبار بزرگ آن را پر مى‌کرد. کاروان‌سراى حوض چندين بار تعمير شده و هم اينک مسکونى است.

کاروان‌سراى دير: در مسير راه تهران به قم، پس از حسن‌آباد، راهى به سمت چپ جدا مى‌شود که به بند على‌‌خان و ورامين مى‌رود. اين راه در جهت شمال غربى به جنوب شرقى و در شمال رودشور قرار دارد.

۱۲ کيلومتر پيش از بند على‌خان راهى ديگر از جنوب به شمال آن را قطع مى‌کند. اگر راه را به سوى جنوب دنبال کنيم به کاروان‌سراى دير مى‌رسيم و امتداد آن به طرف شمال از طريق دولت‌آباد به ورامين مى رسد؛ اين همان راه قديمى ساسانى است که اصفهان را به رى وصل مى‌کرد.

کاروان‌سراى کنونى دير روى ويرانه‌هاى ديرالجص يا دير گجين يا دير کردشير که در تاريخ معروف است، ساخته شده است، ظاهر ساختمان قديمى به نظر نمى‌رسد. در کناره‌هاى دروازه ورودى کاروان‌سرا، دو برج دو طبقه قرار دارد. داخل اين بنا، حياطى بزرگ است با اتاق‌هاى کوچک که يک در دارد و بدون پنجره است؛ اتاق‌ها روى سکويى قرار دارند، جرزهاى آن آجرى و سقف آن‌ها ضربى است. وسط بدنه‌ها در سه سمت حياط ايوان‌هايى بزرگ شبيه ايوان‌هاى داخل مسجد قرار دارد که معلوم نيست به چه منظور ساخته شده‌‌اند.

کاروانسراهای قم (خارج از حوزه مطالعاتی حوض سلطان و دریاچه نمک)

 

_کاروانسراى دهکده طالب/ طلب: اين کارونسرا در جاده قم – اراک و در شمال سلفچگان واقع شده و مربوط به دوره سلجوقی و صفوي . می باشد و اين کاروانسرا به لحاظ فرم بنا در  شمار کاروانسراهاي چهار ايواني  و با مصالح سنگ و آجر ساخته شده است. تزئينات آن بر اثر فرسودگی از بين رفته است.

_کاروانسراى آوه : در جنوب جاده قم ساوه واقع شده و مربوط به دوران سلجوقيان می باشد اين بنا هنوز هم قابل تعمير و مرمت است. اين کاروانسرا نيز از نوع بناهاي همشکل از نوع چهار ايواني مي باشد مصالح عمده به کار رفته در ان آجر است.

_کاروانسراى پاسنگان: متعلق به قرن 13 هجری است در20 كيلومتري جاده قم – كاشان، مي باشد و در دوره  قاجاري بنا کاربري داشته است.

-کاروانسراى اتابکى : در جاده قم – کاشان واقع شده و به دوره قاجاريه تعلق دارد.

- کاروانسراى صدرى: ابتدای جاده گازران (قاجاری)

- کاروانسراى سنگى کوه نمک : جاده گازران گازران  كوه نمك (سلجوقی)

- کاروانسراى اتابکی: اين کاروانسرا در ابتداي جاده قم – کاشان قرار دارد . با توجه به اينکه بنا در دوره قاجار ساخته شده ولي سبک معماري آن به لحاظ شکل بيشتر مويد دوره صفوي است اين کاروانسرا نيز از نوع کاروانسراهاي چهار ايواني مي باشد.

_ كاروانسراي كنارگرد؛ در جاده قم – اراك در شمال سلفچگان ، چهارايواني با آجر و سنگ ، صفوي .

 - كاروانسراي قمرود  (قاجار)        

   -کاروانسراي ملك آباد   (قاجار)

 

کاروانسراهای حوزه دریاچه قم و حوض سلطان 4

كاروانسراهاي فرعي ديگر استان قم که در  حوزه درياچه نمک و حوض سلطان هستند

كاروانسراي حسن آباد

كاروانسراي چهار ايواني حسن آباد به دوره قاجاريه تعلق دارد . اين كاروانسرا در مكان با صفايي قرار دارد و از هر سو مناظر زيبا و خرم مشاهده مي شود. مصالح به كار رفته در اين كاروانسرا خشت است .

 

کاروانسراى حوض سلطان (رباط حوض سلطان):

اين کاروانسرا بنايی آجری بوده است که در دوره ناصرالدين شاه (اواخر دوره قاجار) در جاده تهران - قم احداث شده و شامل قسمت های مختلفی از قبيل اصطبل، آب انبار، حمام، تالار، قهوه خانه و ... بوده است . اين کاروانسرا عمر کوتاهی داشته و با ايجاد درياچه حوض سلطان راه عبور آن مسدود شده است.

اين کاروان‌سرا از اقامت‌گاه‌هاى بين راهى مسير تهران - قم محسوب مى‌شد که علاوه بر کاروان‌سرا، قلعهٔ محکمى نيز در آنجا قراردارد. در شمال کاروان‌سرا، بقاياى قلعه ديگرى که از گل ساخته شده است، وجود دارد.

مجموعهٔ کاروان‌سرا، قلعهٔ اربابى و قلعهٔ روستايى به نام حوض، درگذشته به دليل آمد و شد زياد بين تهران - قم و اصفهان از رونق بسيار برخوردار بود. امروزه کاروان‌سرا و قلعهٔ حوض به علت اينکه در محل خروج از مسير راه اصلى قرار دارد، کارکرد سابق خود را از دست داده است

کاروانسراى على آباد:

 علی آباد / اواخر قاجار / جاده قم – تهران . اين بنا هم زمان با از بين رفتن کاروانسرای حوض سلطان و احداث راه جديد تهران _ قم ساخته شده است.

کاروانسراى منظريه:

اين کاروانسرا در ابتدای راه ساوه است و با توجه به موقعيت آب و هوايی کويری، از نظر بازرگانی اهميت ويژه ای برخوردار بوده است.



کاروانسراى باقر آباد:

در جاده قم - تهران (علی آباد – منظريه) و اقع شده و متعلق به دوران قاجاريه است

 

- کاروانسراى عسگر آباد :

جاده قديم قم - تهران (قاجاری)


-کاروانسراى کنار گرد:

اين کاروانسرا در جاده تهران – قم واقع شده و به دوره صفويه تعلق دارد. 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

کاروانسراهای حوزه دریاچه قم و حوض سلطان 3

كاروانسراي سفيد آب(استان سمنان)

اين كاروانسرا در جنوب تهران و شرق درياچه نمك قرار دارد. بناي آن مربوط به عهد صفويه و قاجاريه است و چهار برج تزييني در چهارگوشه دارد. مصالح به كار رفته در آن ازسنگ است . کاروانسرای سفیدآب از اماکن تاریخی درون کویر مرکزی ایران است.

در پارک ملی کویر در فاصله ۵۰ کیلومتری شرق مرنجاب و در ۷۵ کیلومتری جنوب قصر بهرام کاروانسرای قدیمی قرار دارد که زمانی استراحتگاه کاروان‌ها بوده است. این کاروانسرا در حدود ۴۰۰ سال پیش توسط شاه عباس صفوی در جنوب شرقی دریاچه نمک آران و بیدگل ساخته شده و جزو ۴ کاروانسرای حاشیه این دریاچه است. شاه عباس برای سفر از اصفهان به فرح آباد ساری از این کاروانسراها استفاده می‌‌کرده است. نمای ظاهری این کاروانسرا آجری است و ساخت آن به شیوه معماری اسلامی می‌‌باشد. در حاشیه جنوبی کاروانسرا کوه سفید آب و چشمه سفید آب قرار دارد که آب کاروانسرا از این چشمه تأمین می‌‌شده است .

کاروانسرای سفیدآب در ابتدای پارک ملی کویر ومحیط بانی سفید آب قرار دارد .

راه‌های ورود به منطقه

مسیر اول: مسیر ورامین - پیشوا - مبارکیه (محیط بانی) - دو راهی قصر بهرام و سفید آب و سپس کاروانسرای سفیدآب است که نسبت به مسیر قبلی بسیار هموارتر است ولی نیاز به کسب مجوز از اداره محیط زیست سمنان دارد.

 

مسیردوم: مسیری است که از کاشان به آران و بیدگل و سپس جاده کویری  کاروانسراي مرنجاب می‌‌باشد. شایان ذکر است که حد فاصل کاروانسرای مرنجاب تا سفیدآب مسیری بسیار ناهموار(زمينهاي رملي و گاه باتلاقي) است و فقط  بااتومبیلهای دو ديفرانسیل و راهنماي محلي  و توشه و بنزين کافي قادر به عبور از آن هستيد .

نکات ایمنی: برای رسیدن به کاروانسرا از هر دو مسیر , بنزین کافی به همراه داشته باشید چون با احتساب مسیر رفت و برگشت تا اولین پمپ بنزین مسافتی در حدود ۲۰۰ کیلومتر باید طی شود. (از مسیر اول نخستين جايگاه پمپ بنزین درپیشوا و از مسیر دوم اولین جايگاه  پمپ بنزین در آران قرار دارد)

   

 

 کاروانسرای مرنجاب )استان اصفهان)

اين كاروانسرا با قدمتی بیش از 350 سال در 200 کیلومتری جنوب غربی تهران و در 70 کیلومتری شمال شرقي کاشان(آران و بيدگل) قرار دارد. کویر مرنجاب در شمال شهرستان آران و بيد گل ازتوابع شهرستان كاشان (در استان اصفهان) قرار دارد.  وبه قول ديگر از شمال به درياچه  نمك آران و بيدگل /درياچه نمک قم و از غرب به كوير مسيله و در ياچه هاي حوض سلطان و حوض مرهِ از شرق به كوير بندر ريگ و پارك ملي كوير و از جنوب به شهرستان هاي آران و بيدگل و كاشان محدود مي شود.

 این بنای زیبا در دوره صفویان به دستور شاه عباس صفوی  در چهارچوب طرح مسیر کاروان روی اصفهان به مشهد ساخته شده است. در راستای این طرح از اصفهان تا مشهد کاروانسراهایی بنا شد تا زائران حرم امام رضا(ع) در طول مسیر در این کاروانسراها سکنی گزینند.این مسیر به ترتیب از اصفهان تا مشهد شامل کاروانسراهای مرنجاب،قصر بهرام، ده نمک،سرخه و چندین کاروانسرای دیگر است.کاروانسرای مرنجاب و قصر بهرام در راه سیاه کوه و جاده کویرنمک قرار دارد.از کاروانسرای ده نمک،مسافران مسیر خود تا مشهد را در جاده ابریشم ادامه می دادند. نظريه ديگر در باب ساخت کاروانسرا اين است که:ِ نقل است كه شاه عباس با وجود ايجاد كاروانسرا و قلعه هاي متعدد در سراسر كشور ِ در اين منطقه تاسيسات دفاعي تعبيه نكرده بود چون تا آ ن زمان دشمنان به خاطردر ياچه نمك و گستره ي كوير ِ از اين سو به پايتخت هجوم نبرده بودند ولي حمله  ازبكها و به قولي افغانها شاه عباس را به صرافت انداخت تا يك پايگاه نظامي در اين منطقه ايجاد كند و جلوي تهديد را بگيرد . مويد اين نظريه ديوارهاي دور چيني بالاي كاروانسرا است که  به شكل سنگر هاي ديد باني است امنيت كالا از چين به اروپا در اين منظقه تامين بوده است. پلان کاروانسرای مرنجاب مربع شکل است و از چندین اتاق و شاه نشین تشکیل شده  که به دور حیاطی در ابعاد 30×20 متر قرار دارند. کاروانسرا با گچ و آجر و در کمال استحکام ساخته شده و دارای اتاق ها و اصطبل های متعدد و 6 برج است.

مرنجاب از شرق به دشت کوير و از جنوب شرقي به کوه هاي يخاب و لطيف و صدرا منتهي مي‌شود.کاروانسراي مرنجاب ميزبان دوست داران تاريخ و طبيعت است که به آن جا مي آيند تا در سکوتي وصف ناشدني به گردش در کوير مرنجاب بپردازند و چند ساعتي را به دور از زندگي شهري سپري و به تاريخ سفر کنند.اما به جز آن ها گروه ديگري نيز هستند که به اين کاروانسرا سفر مي کنند.دوست داران آسمان که از آلودگي نوري شهرها و گستردگي آن گريزان هستند به اين کاروانسرا مي آيند تا در بام اين بنا و در زير آسماني صاف و تاريک شبي را به رصد بپردازند. سکوت کوير و شب تاريک،فرصت بسيار مناسبي براي برگزاري يک شب رصدي است. اين بنا در طول چند سال گذشته توسط اداره کل ميراث فرهنگي استان اصفهان به طور کامل مرمت و بازسازي شده و داراي امکانات کامل آب ،برق و سرويس بهداشتي مي باشد که البته آب آن کمي شور است

. در ضلع جنوبي کاروانسرا استخر آبي در ابعاد تقريبي 10×4 متر قرار دارد.آب اين استخر از چشمه اي که در زير خود آن وجود دارد پر مي شود که آب مصرفي کاروانسرا نيز از همين چشمه است. وجود چنين چشمه پر آب و زلالي به همراه چندين درخت بلند قامت در ميان کويري خشک، نعمتي بس بزرگ و شگفت انگيز است که موجب حيرت و تعجب مسافراني است که به اين کاروانسرا مي آيند. ِ آب شيرين در كوير نمك و شوره زار يك معجزه است . معجزه اي بي مانند كه رازش را هنوز نمي دانند  کاروانسراي مرنجاب يکي از مهم ترين رصدگاه هاي ايران است که عاشقان آسمان را از نقاط مختلف كشور به سوي خود جلب مي کند. گروه هاي نجومي  در بام کاروانسرا مستقر مي شوند و تلسکوپ ها و دوربين هاي دوچشميشان را به سوي آسمان نشانه مي برند تا بتوانند زيبائيهاي آسمان را در سکوتي زيبا رصد كنند.دماي هواي منطقه در نيمه دوم سال به صفر درجه و به ندرت به يکي،دو درجه زير صفر هم مي رسد از سمت تپه هاي شني نزديک کاروانسرا به جهت شمال شرقي، جاده خاکي‌اي وجود دارد که از شرق درياچه بزرگ نمک مي گذرد و به کاروان سراي سفيد آب و نهايتا به قصربهرام ؟؟؟؟؟؟در شمال درياچه مي رسد. عرض جاده بسيار باريك است و گاهي اوقات بر اثر وزش بادهاي کويري قسمت هايي از جاده به طور کامل ناپديد مي شود.از اين مسير تنها خودروهايي همچون جيپ مي توانند عبور كنند. در طول مسير هيچ نشاني از تمدن وجودندارد و تنها چيزي که به چشم مي خورد خاک و شن است.

در شمال کاروانسراي مرنجاب رشته کوه کوچک سياه کوه قرار دارد.ارتفاع قله سياه کوه 1865 متر است. زمين هاي اطراف سياه کوه باتلاقي است و تنها از چند نقطه خاص و با کمک راهنماي محلي خبره مي توان به اين قله صعود کرد. آب و هواي کوير مرنجاب در فصل تابستان گرم است و به خصوص در طول روز دماي هوا بسيار بالا مي رود.اين امر باعث مي شود که حيوانات موذي همچون عقرب ، رتيل و گهگاه مار به کاروانسرا بيايند و براي ساکنان کاروانسرا مشکلاتي را ايجاد كنند.البته به خاطر مرمت و بازسازي اي که در چند سال قبل انجام شده است کل کاروانسرا وبه خصوص پشت بام آن به طور کامل سم پاشي شده است و هر چندمدت يک بار اين کار تجديد مي شود.پيشنهاد مسئولان کاروانسرا اين است که گروه هايي که شب را در اين بنا به سر مي برند در بام کاروانسرا استراحت نکنند. کاروانسراي مرنجاب،تپه هاي شني،دشت بي انتهاي کوير،سياه کوه و طلوع و غروب زيباي خورشيد در افق باز کوير به همراه آسمان پرستاره اش به علاوه ده ها جاذبه طبيعي ديگر سوژه هاي بسيار زيبايي براي عکاسان طبيعت است که عازم اين منطقه از ايران زمين هستند.

 

از جاذبه هاي ديگردرطول  مسير شترهايي هستند که در دوردست- ها به آرامي در حال حرکت هستند و گهگاه به نزديک هاي جاده مي آيند نكته ديگر اينكه با نصب يك آنتن مخابراتي در نزديكي كاروانسرا امكان تماس با تلفن همراه به راحتي ميسور است . و اين نكته  امكان خوبي را براي بازديد كنندگان فراهم آورده است.در پايان قطعه اي ادبي در مورد کوير منجاب تقديم حظور خواهد شد:

من خيره به ساعت خورشيد، به تركيب نجيب «مرنجاب» مى انديشم؛ مرنجاب، چه اسم با مسمايى. مرنجاب. چيزى در ذهنم ضرب مى گيرد. مرنجاب. شلاق خورشيد بر گُرده ستبر كوير خراشيده مى شود. مرنجاب. قافيه بيدار مى شود. مرنجاب. شعرى در هزارتوى درونم مى چرخد و مى چرخد و به دهان پرتاب مى شود:

مرنج اى آب! مرنجى اى آب! مرنجى!

مرنجى كه اينجا آب، آب نيست، گوهر حيات است. طلا نيست، جان است. جان ِجانان ِخاك خفته هزار ساله است. مى بيغش صوفى به سلامت نرسيده... . بيابان، تَف كرده از هُرم گرما و ما به عاقبت خورشيد رسيده ايم. رستاخيز حيات. پايان جهان. درياچه اى كه درياچه نيست. اقيانوس بى پايانى است از بلور. از نور. دريا نيست اصلاً. اعجاز است. معجزه ناهماهنگ تمام كهكشان هاست كه اينك زير پاى من و همراهان من خاموش و لب بسته بر اندام ناموزون عطش، سنگينى مى كند. لحظه به لحظه تو را خراب مى كند و از نو مى سازد. خراب مى كند و از نو مى سازد . خراب مى كند و ... كودك من مبهوت و سرگشته ميان سرزمين سفيد رنگ نمك قدم مى زند و دور مى شود.

ـ فوق العاده است.

يكى از ميان جمع مى گويد و من خيره به اقيانوس بلور بسته پيش رويم به اين مى انديشم كه «فوق العاده» اينجا واژه اى از كار افتاده است، پرت است، بى مصرف است. حواسم پيش كودك شتر بانى است كه سر راهمان ما را به خنده اش آويزان كرد و رفت. در اجبار عبورى آشفته و سرسخت، نمى خنديد انگار، حرف مى زد شايد، چيزى مى پرسيد گويا. تو را چه به بيكران آسمان من؟ نگاهش كوير را مى خنديد. آسمان و بيابان را مى خنديد. تشنگى را مى خنديد. بى هيچ زمختى و زحمتى و گله صبور شترهاى پر حوصله اش يله و رها، خرده خاشاك سر صبح بلعيده را نشخوار مى كردند. كودك بازيگوش من هنوز و همچنان مبهوت و سرگشته ميان اقيانوس سفيد زير پايش، سرگردان است.

 

جاذبه هاي گردشگري مرنجاب افزون بر کاروانسرا:

چاه دست کن:

در فاصله دو کيلومتري شرق کاروانسراي مرنجاب در سمت شرق و مسير خاکي منتهي به سفيد آب به چاهي کم عمق داراي آب شيرين درست در لبه درياچه نمک خواهيد رسيد که آب آن در ارتفاع يک متري است که تعجب هر بيننده را به خود جلب ميکند در کنار چاه آبشخور کوچکي جهت حيوانات به ويژه شتر ها يي که در اطراف در حال چرا هستند وجود دارد درون چاه چند ماهي وجود دارد که ظاهرا براي جلوگيري از کرم افتادن آب در آن انداخته شده است ضمنا در 10متري چاه تپه کم ارتفاعي (2متر ) وجود دارد که ظاهرا بقاياي کوره اجر پزي براي کاروانسرا باشد چون در ميان آنها لاشه هاي آجر و خاکستر وجود دارد در هر صورت اگر پاره اجرها مشاهده شود مشخص مي شود که بعضي به علت زياد پخته شدن به حالت سکه (اصطلاح فخاران) در آمده که اين نظريه کوره بودن آنجا را قوي و به يقين تبديل مي کند. ه

 

  

تپه هاي شني:

 

يكي از معروفترين و بزرگترين ريگزارهاي ايران ِ بادرفتي وسيعي است كه جولانگاه تپه هاي ماسه اي متحرك است. اين منطقه معروف به (بندريگ) است كه از شمال و شمال شرق شهر آران و بيدگل تا ساحل جنوبي درياچه قم جايي كه مرنجاب احداث شده ِ تقريبا تمام شهرستان را پوشانده است در فاصله  3کيلومتري شرق  کاروانسراي مرنجاب تپه هاي شني روان /ماسه بادي شروع مي شود و تقريباتا چشم کار مي کند ادامه مي يابد که از جاذبه هاي بسيار زيباي کوير مرنجاب است. اين تپه هاي شني در محدوده اي تقريبا وسيع و با شيب هاي تند مکان بسيار مناسبي براي آن دسته از عکاساني است که به سوژه هاي بديع و جذاب در طبيعت علاقمند هستند.البته در فصل تابستان،مارهاي غير سمي و گهگاه سمي در اين تپه هاي شني ديده مي شوند که ممکن است براي آن ها مشکل آفرين باشد. افزون بر عکاسي راهپيمايي آن هم با پاي برهنه در روي اين تپه ها و کشيدن اشکال گوناگون با انگشتان دست  لذتي وصف ناشدني را براي بيننده ايجاد خواهد کرد.

جزيره سرگردان:

 

از جاذبه هاي طبيعي ديگر اطراف کاروانسراي مرنجاب  جزيره سرگردان است که در فاصله  15کيلومتري داخل  درياچه نمک و در سمت جنوب آن مي باشد  سر تاسر مسير 15کيلومتري داخل درياچه پوشيده از صفحه هاي نمکي زيباست و البته قسمتهايي نيز باتلاقي است. اما  تا فاصله 200متري با اتومبيل قابل تردد است.  ارتفاع بلند ترين نقطه جزيره از سطح آبهاي آزاد 808متر است . وسر تاسر آن از سنگهای متخلخل آتشفشانی تشکیل شده است به لحاظ پوشش گياهي فقير و به علت گرماي زياد تابستان و نمکزار بودن , هيچ گياهي  قابليت رويش ندارد

نکته قابل توجه  چشم انداز زيبا و بي بديل درياچه از بالاي آن است که بي شک تا زمان ديدن نظير آن را فقط در رويا ها مي توان يافت. و آنچنان مجذوب خواهيد شد تا به بي کرانه هاي هستي برسيد.

اتلاق نام سرگردان به این خاطر است که هنگامی که از فاصله دور به این جزیره نگاه می کنید دو انتهای آن در افق محو می شوند و منظره ای مانند کشتی سرگردانی در دریای بیکران کویر پدید می اورد .

محو شدن دو انتها به علت گرمای شدید منطقه و در نتیجه آن خطای دید و شکست نور است . پیشینیان معتقد بودند که این جزیره دایما در حال حرکت است و از جایی به جای دیگر نقل مکان می کند .

در دو انتهای جزیره دو چاه قرار دارد که برای لرزه نگاری زلزله تعبیه شده و دستگاههای لرزه نگار در آن نصب شده است .

ار دلايل موسوم بودن اين درياچه به سرگردان اين است که بعلت نمکزاربودن و شکست نور سراب ايجاد مي شود و در نتيجه کناره هاي جزيره از دو سو در افق نمايان نيست و در نظر بيننده به شکل کشتي اي نمود مي کند که در بي کرانه درياچه کويري در حرکت است. در نتيجه همين  ابهام گذشتگان فکر مي کردند که اين جزيره مدام در حال جابجايي است.  در دو انتهای جزیره دو چاه قرار دارد که برای لرزه نگاری زلزله تعبیه شده و دستگاههای لرزه نگار در آن نصب شده است

درياچه نمک: در قسمتهاي قبلي همين وبلاک مفصل بحث شد.

مسير ورود به مرنجاب:

. براي رفتن به کاروانسراي مرنجاب بايستي از تهران به قم و سپس به کاشان برويد و از آن جا به سمت شمال شرق به سوي شمالي‌ترين شهر کويري استان اصفهان، آران و بيدگل حرکت کنيد. آران و بيدگل شهري با آب و هواي گرم و خشک و در حاشيه کوير مرنجاب است. آران و بيدگل از توابع شهرستان کاشان مي باشند.نام آران را به يکي از بزرگان ايران باستان به نام آران بن قاسان که باني اين آبادي بوده است، نسبت مي دهند.شهر بيدگل که در مجاورت آران بنا شده در گذشته از اين شهر جدا بوده است. آخرين جايگاه پمپ بنزين هم در همين شهر وجود دارد و رانندگان محترم بايد توجه داشته باشند مسير رفت و برگشت از آران و بيدگل تا مرنجاب و برگشت حدود 100كيلومتر است.

. از امام زاده هلال تا کاروانسراي مرنجاب جاده خاکي(شوسه) وجود دارد که به طور دقيقي مشخص نيست و در طول راه چند دو راهي دارد. بنابراين مسافراني که به قصد اين کاروانسرا سفر مي کنند از راهنمايان محلي کمک مي جويند.( البته اين معضل بعد ها با نصب تابلوهاي كوچك قرمز رنگ ،به طرف كاروانسراي مرنجاب ، تا حدود زيادي حل شده و مشكلي نيست و نياز به راهنما احساس نمي شود)از آران و بيدگل تا کاروانسراي مرنجاب در حدود دو ساعت راه است. در اين مسير هيچ روستايي وجود ندارد و تنها چند مزرعه کوچک آن هم در ابتداي راه در منطقه چهار طاقي هست.در طول مسير تنها يک چاه آب قرار دارد که در نزديکي جاده خاکي کاروانسرا است.

 

تامين آب كاروانسرا:

 

در ضلع  جنوبی کاروانسرا استخر آبی در ابعاد تقریبی 10×4 متر قرار دارد. آب این استخر از چشمه ای که در زیر خود آن وجود دارد پر می شود که آب مصرفی کاروانسرا نیز از همین چشمه است. وجود چنین چشمه پر آب و زلال و خنکی به همراه چندین درخت بلند قامت در میان کویری خشک، نعمتی بس بزرگ و شگفت انگیز است که موجب حیرت و تعجب مسافرانی است که به این کاروانسرا می آیند. البته آبراه كوچكي از كنار استخر آب و جود دارد كه از فاصله چند ده متري آب را به استخر انتقال مي دهد كه ظاهرا قنات است . دو كيلومتر پايين تر از كاروانسرا ، در مسير جاده جزيره سرگردان و تپه هاي شني ، چاه كم ارتفاعي به عمق دو متر با آب شيرين و جود دارد( معروف به چاه دستكن) كه البته آخور سيماني جهت آبشخور اشترها تهيه شده است چند ماهي در چاه است كه البته در حوض كاروانسرا نيز مشاهده مي شود. علت آن جلوگيري از كرم گزاري آب و بد طعم شدن آن بوده است.  ادامه مسير كه نسبتا رملي و گاه باتلاقي و ناهموار است به سوي كاروانسراي سفيد آب مي رود كه البته بايد با ماشينهاي دو ديفرانسيل از اين مسير عبور كرد. راه ديگر به مسير سفيد آب در قسمت راه هاي ورود به سفيد آب خواهد آمد كه البته  به مجوز از حفاظت محيط زيست سمنان دارد چون در منطقه پارك ملي كوير و شكار ممنوع است.

  

 

 

کاروانسراهای حوزه دریاچه قم و حوض سلطان 2

كاروانسراي سنگي سلجوقي  كاج محمد آباد ( معروف به قلعه سنگي) و کاروانسراي گلي کاج محمد اباد(معروف به قلعه گلي) (استان قم)

اين كاروانسرا در 50 كيلو متري شمال شرقي قم در جاده كوه سفيد(كه تماما آسفالت و از ميدان 72تن قم به سمت قمرود)  قراردارد . اين كاروانسرا در مسير كارواني جاده ي بزرگ خراسان كه شمال شرقي ايران را به جنوب غربي پيوند مي داد ، واقع است .

كاروانسراي سنگي به شكل چهار ايواني ، با حصارهاي عظيم سنگي وهشت برج ديده باني و مستحكم از سده هاي پنجم وششم هـ . ق بازمانده است . درساخت كاروانسرا  از سنگ هاي كوه/ لاشه سنگ استفاده شده و داراي بخش هاي جداگانه براي نگهداري احشام و استراحت كاروانيان بود. كاروانسراي سنگي  كاج محمد آباد با مساحتي بالغ بر 12610 متر مربع(درازاي آن 97متر و پهناي آن 95متر است البته به گزارش ديگر که ضرب آن با متراژ ياد شده جور در نمي آيد) يكي از بزرگ ترين و با شكوه ترين بناها ي تاريخي استان قم به شمار مي رود. متاسفانه به علت کشاورزي در حتي نيم متري ديوارکاروانسرا در زمان آب دهي رودخانه قمرود لطمات زيادي به بنا وارد شده بود که در سالهاي اخير ميراث فرهنگي استان آن را از خطر نابودي نجات داده و کاروانسرا براي جلوگيري از دست اندازي و ورود احشام داراي يک درب آهني شده است. و تمامي رخنه هاي ديوارها و پايه ترميم شده ولي داخل بنا هنوز كاري انجام نگرفته است . كه افزون بر تنگناهاي مالي  و اختصاص بودجه همت اداره محترم ميراث فرهنگي قم را نيز مي طلبد. آنچه در شكل بن بيشتر نمود دارد اين است كه تمامي قسمتهاي كاروانسرا از لاشه سنگ است و حتي طاقهاي ضربي/ قوسي نيز با سنگ و گچ ساخته شده است فقط سر در ورودي کاروانسرا كه بسيار بلند و زيبا است از آجر ساخته شده است كه در شرف نابودي است.  لازم به ذکر است که نام اين کاروانسرا در ميان افراد محلي به قلعه سنگي معروف است.

اين بنا در 35 کيلومتری جاده كاروان رو/مالروي قديم  قم - ری واقع شده و متعلق به سده های هفتم و هشتم هجری می باشد. اين کاروانسرا تا سال 1883 م مورد استفاده بوده است. اين جاده بر اثر تغيير جاده قم _ تهران  به آن سوي حوض سلطان متروكه شد. و جاده  آسفالته كنوني مورد استفاده قرار گرفت

    کاروانسرای گلي کاج محمد آباد (قلعه گلي) که شماره ثبتش پاک شده  است. قلعه گلي که بنای قسمت اصلی آن به دوران ساسانیان و حتی اشکانیان می رسد و در دوره های بعدی توسط سلسله های دیگر مرمت و مورد استفاده قرار گرفته اند و در دوره هاي بعد تر اين کاروانسرا مستهلک و متروک شده و در کنار آن کاروانسراي سنگي به فاصله چند ده متر ساخته شده است و تا اواسط دوره قاجار کاربري کاروانسرا را داشته است (توضيحات قلعه سنگي). و سپس مسکوت و مخروبه مانده. بی شک آثار تاریخی بسیاری از این دو بنا در طول سالیان گذشته غارت شده اند و هم اکنون تکه های سفال لعاب دار بسیاری در آن جا دیده می شود. کاروانسرای عظیم کاج  محمد آباد (قلعه سنگی) مدتی است که صاحب در بزرگ آهنی شده است تا کسی داخل آن نشود. وضعیت قلعه گلي کاج محمد آباد هم بسیار ناگوار است. خاکش سست و در حال فروریختن است و متاسفانه چندین دالان افق و عمودی خطرناک هم دارد که روی بیشتر آن ها پوشیده شده است. اگر به دیدن این بنا رفتید احتیاط لازم را به جا آورید.

 

را ه ورود:

مسير حدود 45كيلومتر از ميدان 72تن کل مسير آن آسفالت است. از ميدان 72تن از جاده كو سفيد به طرف قمرود ، كوه سفيد ، كاج ( در روستاي كاج مغازه با امكانات گسترده وجود دارد و مسجد امام خميني روستا كه توسط خود ايشان پيش از انقلاب كلنگ زني شده و ديدني است نيز جهت نماز و سرويس بهداشتي و احيانا اجازه جهت بيتوته  قابل استفاده است خادم مسجد آقاي قاسم مكلل )و محمد آباد ادامه مسير مي دهيم . کاروانسرا نمايان ميشود.

نحوه تامين آب:

ظاهرا در وسط کاروانسرا چاه آبي بوده که هم اکنون پر شده است ولي آثار آن مشخص است . ضمنا با توجه به نزديکي رودخانه قم و قره چاي که در با لادست کاج ( منطقه دلاک ) به هم پيوند مي خورد . آب مورد نياز کاروانيان تامين مي شده است.

  

كاروانسراي پل دلاك(استان قم)

در جاده تهران – قم  و نوزده فرسخي تهران، (قديم،اكنون اين جاده وجود خارجي ندارد)درسمت شمال رود مسيله وپل دلاك ، ساختمان چهارگوش سفيد رنگي قرار دارد. پلان كاروانسرا چهار ايواني ومصالح به كار رفته درآن آجر وسنگ است . تاريخ ساخت اين كاروانسرا را به دوره كريم خان زند نسبت مي دهند . از پل دلاك تا تهران در حدود 19 فرسخ فاصله بود. در فاصله 30 متري اين بنا، يك كاروانسراي گلي وجود دارد كه طول آن 5/23 متر وعرض آن 22 متر است . گرداگرد حياط را حجره هايي در بر گرفته است.منسوب به دوره کريم خان زند می باشد.  متاسفانه جاي جاي بنا مورد کندو کاو قرار گرفته و در حال مخروبه شدن است بسياري از تاقنماها و قسمتي از طاقنماي اصلي فرور ريخته است کاروانسراي دلاک مقابل پل دلاک و در فاصله چند ده متري رودخانه قرار دارد پل دلاک نيز با سنگهاي عظيم به صورت ضربي ساخته شده است که متاسفانه از 17 با 15دهانه آن که در منابع از آن ياد شده است تنها چهار دهانه باقي مانده است فعاليت کارخانه شن و کارکردن بلدوزر ها در چند ده متري و برداشت شن از بستر رودخانه جهت مصالح ساختماني و آبگرفتگي پل مزيد بر علت تخريب شده که همت اداره محترم ميراث فرهنگي قم را در رفع اين مشکل و جلوگيري از تخريب اين بناي زيبا را مي طلبد

 

 را ه ورود: مسير حدود 45كيلومتر از ميدان 72تن کل مسير آن تا کاج  آسفالت است. از ميدان 72تن از جاده كو سفيد به طرف قمرود ، كوه سفيد ، كاج ( در روستاي كاج مغازه با امكانات گسترده وجود دارد و مسجد امام خميني روستا كه توسط خود ايشان پيش از انقلاب كلنگ زني شده و ديدني است نيز جهت نماز و سرويس بهداشتي و احيانا اجازه جهت بيتوته  قابل استفاده است خادم مسجد آقاي قاسم مكلل )گردنه ميل بابابک مقابل روستا بر روي کوه و عبور از شکاف کوه جاده خاکي بعد از معدن سنگ آهک سمت راست در امتداد رودخانه کاروانسرا و پل دلاک نمايان مي شود قبل از کاروانسراي دلاک و نزديک کاج پل ساساني در امتداد مسير راه شاهي باستاني( پل شکسته) قرار دارد که بناي کنار پل به کلي با بلدوزر تخريب شده و فقط چند دهانه پل که آن هم تا سقف لايه و رسوبات گرفته وجود دارد_. کاروانسرا نمايان مي شود.

 

 كاروانسراي عين الرشيد (استان سمنان)
 این کاروانسرادر 152 کیلومتری جنوب شرقی تهران ، در محدوده پارک ملی کویر مرکزی ایران ، بر سر راه کاروان روی اصفهان به فرح آباد ساری قرار دارد.

اين كاروانسرا در دو كيلومتري جنوب غربي كاروانسراي زيباي قصر بهرام در گرمسار واقع است و در مسير راه تاريخي سفيد آب سياه‌كوه بنا شده است.  و به لحاظ قدمت كاروانسراي عين الرشيد از كاروانسراي قصر بهرام قديمي تر است.

کاروانسرای عین الرشید دارای نقشه مربع شکل به صورت چهار ایوانی ، شامل یک حیاط مرکزی با چهار ایوان و اتاق هایی در اطراف آنها است. در چهارگوشه ی بنا چهار برج مدور و حد فاصل برج ها در جهات شمالی ، جنوبی و غربی دارای یک نیم برج است. کاروانسرا دارای دو ورودی در جهات شرقی و غربی است. ورودی اصلی بنا در شرق قرار دارد و دارای سردری رفیع با تزیینات آجری و کاشی است.

در داخل بنا 22 حجره در چهار گوشه حیاط مرکزی مشاهده می شود. مصالح کاروانسرا عمدتا  آجر ، سنگ و گچ ، و نمای داخلی و خارجی آن از آجر و سکوسازی اطراف ، از قلوه سنگ های آذرین است.

تزیینات بنا شامل آجرکاری ، کاشیکاری و تلفیقی از آجر و کاشی است که سر در ورودی را نیز تزیین نموده است. بقایای یک آب انبار در مجاورت بنا به چشم می خورد.

تامين آب كارونسرا:

آب آشاميدني اين كاروانسرا از چشمه‌اي در نزديكي آن تامين مي‌شده كه پس از وارد شدن به آب انبار مورد استفاده قرار مي‌گرفت.

 

کاروانسرای قصر بهرام/قصر نادر/عباس آباد _ سيا كوه (استان سمنان)

کاروانسرا در جنوبی ترین نقطه شهر ورامین واقع است این کاروانسرادر فاصله 3 کیلومتری شمال شرقی کاروانسرای عین الرشید و در 154 کیلومتری تهران قرار دارد.از قصر بهرام تا کاروانسرای عین‌الرشید 4 و تا حرمخانه 2 و تا چشمه پایین سیاهکوه 8 کیلومتر را است .  

قصر بهرام يكي از اقامتگاههاي ميان راهي دوره‌‌ي صفوي است كه در دل كوير مركزي ايران و نزديك به درياچه نمك قراردارد.اين بنا در زمان شاه عباس(حدود 400سال پيش) ، شاه مقتدر صفوي احداث شده است.مركز حكومت شاه عباس اصفهان بود اما به دليل آن‌كه مادرش اهل فرح‌آباد ساري بود، شاه علاقه‌ وافري به مازندران داشت به همين دليل با ايجاد يك راه ميان‌بر در كوير فاصله‌ي اصفهان- فرح‌آباد را كوتاه كرد.بعد‌ها اين راه، به راه سنگفرش شاهي موسوم شد.طبعاَ براي پيمودن اين مسير طولاني احتياج به منزلگاهها و كاروانسراهايي بوده كه شاه يا مسافرين ديگر بتوانند در آن استراحت كنند.قصر بهرام يكي از اين كاروانسراها و توقفگاهها‌ مي‌باشد كه به دليل مشخصات خود يك توقفگاه شاهي بوده است.

قرارگرفتن قصر بهرام در منطقه محافظت شده‌ پارك ملي كوير،نيزجزو مواردي است كه جذابيت اين كاروانسرا را بييشتر مي‌كند.محيط زيست منحصر به فرد و ويژه‌ پارك ملي كوير همراه با گونه‌هاي نادر جانوران و پرندگان، همواره اين منطقه را به يكي از ديدني‌ترين نقاط براي جهانگردان و گردشگران تبديل كرده است.به غير از اين در نزديكي قصر بهرام آثار تاريخي ديگري قرار دارد از جمله بقاياي حرم‌خانه، آب انبار و آب‌راهه‌ سنگي كه آب را از هفت /هفت و نيم/ نه كيلومتر، به اختلاف منابع، دورتر به قصر بهرام مي‌آورده است.

 نقشه اين كاروانسرا از مهمترين بناهاي مجموعه سياه‌كوه است كه مستطيل شكل ساخته شده، بيشترين مصالح بكار رفته در اين بنا، سنگ است كه در بخشهايي نيز از آجر استفاده شده است. دو دروازه بزرگ جنوبي و شمالي تنها راه ورود و خروج كاروانسرا است و . در چهار گوشه بنا نیز چهار برج بزرگ و در حد فاصل آنها دو نیم برج با پلان 16 وجهی به چشم می خورد ، دفاع از اين بناي عظيم سنگي را ميسر مي‌ساخته‌اند. این کاروانسرا به صورت چهار ایوانی است و اتاق ها در اطراف حیاط مرکزی و اصطبل ها در پشت آن قرار دارند

.بنا دو حياط مركزي دارد كه به احتمال زياد در يكي از آنها از مسافران عادي و در ديگري از مسافران مخصوص و بزرگان حكومتي پذيرايي مي شد حیاط مرکزی به صورت هشت ضلعی با 4ايوان و 24 حجره در اطراف است. اتاق بزرگ معروف به شاه نشین ، برخلاف دیگر قسمت ها در دو طبقه بنا گردیده است . روی يکی از ديوارهاي اين اطاق  يک يادگاری با خط نستعليق به تاريخ ۱۱۷۰ خود نمايی می‌کند. شترخوانها یا اصطبلهای این کاروانسرا به گونه ای تعبیه شده اند که کاملا در پشت اتاقها قرار می گیرند.

. براي ساخت اين كاروانسرا از سنگ و آجر استفاده شده و با سنگ تزيين شده است در مرکز حیاط حوض آبی قرار دارد که امتداد آن از طریق آبراهه ی سنگی به سمت جنوب تا 5/7 کیلومتری بنا به چشمه ای به نام «چشمه سیاه» کشیده شده است.

. این منطقه که تحت نظارت سازمان حفظت محیط زیست استان سنمان می باشد هم اکنون نیز با کسب مجوز از اداره کل محیط زیست سمنان، قابل استفاده عموم می باشد.  دارای گونه های گیاهی مانند درمنه، افدرا، شور، اسکنبیل، گز، تاغ، قیچ و ... می باشد. همچنین انواع گونه های جانوری گوشتخوار مانند یوزپلنگ، پلنگ، انواع روباه، شغال و ... از یکطرف و علفخوارانی چون کل، بز، قوچ، میش، .... و انواع پرندگان از طرف دیگر در این منطقه زندگی می کنند.

تمام عوامل فوق باعث شد كه در طرح احيا و باز‌زنده‌سازي اين كاروانسرا، براي آن كاربري اقامتي و پذيرايي از گردشگران با ظرفيت هفتاد نفر در نظر گرفته شود.مهمترين نكته‌ايي كه در طراحي مورد نظر بوده رعايت مسائل محيط زيستي و رسيدن به يك طراحي پاك در پارك ملي كوير بوده است. به همين منظور به جاي استفاده از سوخت‌هاي فسيلي از انرژي خورشيدي استفاده شده است.بخشي از كاروانسراي قصر بهرام به مركز معرفي كوير اختصاص يافته است.

 

نحوه تامين آب و جوي سنگي كاروانسرا

يكي از مهم‌ترين مسائل بهداشتي كاروانسراها، مسئله آب و دفع فاضلاب بوده كه يا با چاه، چشمه و قنات انجام مي‌شد يا با جوي‌هاي سنگي.  براي تامين آب كاروانسرا و همچنين جلوگيري از نفوذ آب در زمين كه از فاصله نه كيلومتري، آب از چشمه سياه كوه(چشمه شاه) به اين كاروانسرا منتقل مي شده است . اين روش انتقال آب در دوره خود  از ابداعات و شاهكارهاست به ويژه كه تراش سنگ با وسايل آن زمان براي مسير نه كيلومتري،  بس دشوار مي نمايد. آب در ادامه مسير خود از چشمه  به‌طرف حرمسرا ( كه در فاصله حدود پنج كيلومتري كاروانسراست) سرازير شده و وارد حوض ضلع جنوبي بيرون حرمسرا شده و پس از گذشتن از حوض، داخل حرمسرا و به سمت كاروانسراي قصر بهرام حركت مي‌كرد كه در حال حاضر بخش عمده‌اي از كانال، حوض و آب انبار كاروانسرا موجود است.

 

جاده سنگفرش:

. یکی از جالبترین مناظرمنطقه، جاده كهن و كم نظير «سنگفرش » شاه عباسي است. اين جاده نزديک کاروانسرای "قصربهرام" قرار دارد. ظاهرا جاده سنگفرش در ادامه راه شاهي دوره سساساني و در همان مسير بوده كه براي ساخت آن در جاهاي باتلاقي تكنيك هاي جالبي به كار رفته كه در زمان و نوع خود بي بديل است  از جمله ريختن خاكسر و زغال در سطح زيرين جاده براي جلوگيري از نفوذ رطوبت زمين به بالا و خرابي جاده. ضمنا جاده براي پيشگيري از آب گرفتگي مقداري از سطح زمين بالاتر بوده است تا در فصول بارندگي امكان عبور وجود داشته باشد. ظاهرا قسمتهايي از جاده در مقاطع زماني خاصي به علت  بارندگي و بالا آمدن سطح آب دچار آب گرفتگي شده است و افراد خاصي از مسير مطلع مي بوده و به صورت راهنما كاروانيان را هدايت مي كرده اند. جاده اي كه پيشتر قدمهاي جهانگردان مشهوري چون «پيتر دلاواله » ايتاليايي هربرت انگليسي ، شيندلر آلماني و آلفونس گابريل اتريشي در سده هاي گذشته و بسياري ديگر از كويرنوردان بنام جهان را بر روي خود احساس کرده  و گام هاي تاريخ را شمرده است در ادامه مي توان از بين كال شورهاي متعدد كوير كهك به روستاي رشمه و گرمسار رسيد در اين مسير بيش از همه چهره ها، تيپ ها و عوارض مشهود دشت كوير (مانند رخساره هاي رسي ، پف كرده يا متورم، زرده ، چربه ، كارستي ، خشك و سخت و شوره زار يا سبخا)، به همراه بقاياي پل ها و سنگفرش تيره رنگ اين جاده كهن نمايان است . پس از پايان جاده سنگفرش به مرور درختچه هاي دست كاشت اسفناج وحشي خود را بيشتر نمايان مي کند و به دكل غول پيكر علي آباد و هياهوي شهر نزديك تر خواهيد شد.

 گودي قيلوله/ حوض قيلوله / آب انبار قيلوله:

در حوالي قصر بهرام و عين الرشيد  در ساحل شمالي و باتلاقي درياچه نمك گودي اي  قرار دارد که در اين منطقه آب انباري تعبيه شده براي کاروانيان که به دليل وجود آن در مکاني به نام قيلوله به اين نام شهرت يافته  است

سياه كوه:

در 8کيلومتری محل قصر بهرام منطقه‌ای وجود داشت به نام سياه کوه اين منطقه حفاظت شده زيستگاه متنوع گونه هاي جانوري از قبيل كل و قوچ مي باشد. همچنين سرچشمه محلی که آب را به وسيله کانالهای خاصی به قصر بهرام می‌رساند(چشمه شاهی) در اين منطقه است. اكنون به جاي مسير سنگي عبور آب تا كاروانسرا از طريق لوله هاي فشار قوي امكان پذير شده . پيشتر آب از چشمه به حرمسرا و از آنجا به كاروانسرا ادامه مسير مي داده است.

 

حرمسرا

 درفاصله اي در حدود  ۵۰۰ متر دورتر از كاروانسرا، عمارت مخروبه‌ ديگری وجود دارد كه اندازه تقريبي آن  به بزرگی خود کاروانسرا که در حقيقت حرمسرای شاه عباس بود و محل استراحت لشکری از زنان و دخترکان و کنيزان شاه عباس که در سفرها او رو همراهی می‌کردند

  

راه هاي ورود:

  مسير اول:

از تهران به سمت پيشواي ورامين از میدان هواپیمایی پیشوا به سمت "قلعه بلند" و بعد "حصارگلی" و پاسگاه محیط باني  مبارکه بايد مسير را ادامه داد  که البته بايد مجوز ورود به منطقه حفاظت شده پارك ملي كوير را پيشتر گرفت . وبا اين مجوز ادامه مسير ممكن خواهد بود.. از اینجا به بعد دیگر جاده خاکی می‌شود پس از گذشتن از دو راهي قصر بهرام و سفيد آب  مسيري شصت كيلومتري را تا كاروانسراي قصر بهرام بايد طي كرد.

مسير دوم:

اين مسير كه كمتر مورد استفاده قرار مي گيرد از آران و بيدگل به سمت مرنجاب (حدود 50كيلومتر كه به هر وسيله اي قابل رسيدن است)و از مرنجاب به سمت سفيد آب (50كيلومتر كه بسيار ناهموار و رملي و گاه باتلاقي است فقط اتوموبيلهاي دو ديفرانسيل مي تواند عبور كند.  بدون راهنما ، آب و بنزين كافي هرگز نرويد)، سفيد آب تا  قصر بهرام (75كيلومتر؟؟؟؟). لازم به ياد آوري است كه از سمت سفيد آب به قصر بهرام به دوراهي خواهيم رسيد كه يك طرف به محيط باني مباركه و يك طرف به قصر بهرام منتهي مي شود.(البته از اين قسمت اطلاعات کاملي ندارم  مطالعه کنندگان محترم لطفا راهنمايي فرمايند)

کاروانسراهای حوزه دریاچه قم و حوض سلطان 1

کاروانسرای دیرگچین مادر كاروانسراهاي ايران (استان قم)

این کاروانسرا در شمال استان قم و جنوب ورامین قرار دارد و دژ و کاروانسرایی بسیار استوار است که به نام های دژ کردشیر/دير کرد شير، دیر الجص ، قصرالجص ، دیر گچین و دير كاج کاروان‌سراى کنونى دير روى ويرانه‌هاى ديرالجص يا دير گجين يا دير کاج( روستايي به همين نام در فاصله حدود 40کيلومتري جنوب کاروانسرا)  در منابع مختلف از آن یاد شده است. مطالعات مقدماتی صورت گرفته توسط محققین ، قدمت این بنا را به دوره ساسانی نسبت می دهد ، ولی به احتمال زیاد این اثر از سابقه طولانی تری برخوردار است. دیرگچین ، در دوره صفویه به صورت اساسی تجدید بنا شد و آنچه امروز برجاست، بنایی صفوی را نمایان می سازد.

وسعت بيش ازيك هكتاري کاروانسرا؛ آن را در شمارمهمترين كاروانسراي‌ايران(مادر کاروانسراهاي ايران)آورده است .كاروانسراي فوق به جا مانده از يكهزار و ‪ ۷۰۰سال پيش مربوط به دوره ساساني و پيش از اسلام مي‌باشد.  اين كاروانسرا بر سر چهار راه ارتباطي كشور بوده ومحل استراحت كاروانهاي زيارتي كه‌به‌سمت خراسان، در حركت بودند ،محسوب مي‌شده‌است  نكته قابل توجه ديگري كه در اين كاروانسرا مشاهده مي‌شود جهت مستقيم قبله به سمت كعبه است و اين براي كاروانسرايي كه در دوره قبل از اسلام ساخته شده قابل توجه مي‌باشد. كاروانسراي مذكور در دوره‌هاي سلجوقي، صفوي و قاجاريه بارها مورد مرمت قرار گرفته است معماري اين كاروانسرا را درون گرا و شامل چهار ايوان با اتاق‌ها و رواقهاي متعدد دانست:كاروانسراي ديرگچين چهاربرج داشته‌كه متاسفانه در طول ساليان گذشته تخريب شده است.  ميراث فرهنگي استان قم  بازسازي بنا را دنبال مي‌كند وبا حفظ آثار و معماري گذشته تنها به جلوگيري از تخريب اين كاروانسرا مي‌پردازد. (قم ، ايرنا ‪۸۶/۰۳/۰۵ )

 

كناردروازه ورودي ، دو برج دو طبقه و داخل كاروانسرا حياطي بزرگ با اتاق هاي كوچك بدون پنجره است كه  در پشت آنها ، طويله هاي سراسري ، سكويي براي چهارپادارو اجاقي تعبيه شده است . در سه طرف حياط ايوان هايي بزرگ و در گوشه هاي آن شبستان بزرگ ، حمام ، كوره گچ پزي و حياط داخلي نيز وجود دارد

این دیر بر سر یکی از راه های اصلی ری به قم ، تا اواسط دوره قاجار مورد استفاده بود. و ساختمان هشت ضلعی برای اقامت خواص در چهار گوش بنا موجود بود.

 وسعت محوطة کاروانسراي دير گچين به 12 هزار متر مربع مي‌رسد که بناي کاروانسرا حدود 8 هزار متر از اين فضا را به خود اختصاص داده است. اين بنا داراي 43 حجره، ايوان شاه‌نشين، حياط خلوت، 8 شترخانة وسيع، حمامو سرويس بهداشتي و مسجد و آسياب است. تجسم شترخانه‌ها، باراندازها و حجره‌ها، هنگامي که مملو از کالا و مسافر بوده، آدم را با خود به روزگاري پر رونق، باشکوه و تحسين‌برانگيز مي‌برد، چراکه وسعت فضاهاي مذکور به حدي است که امروز نيز کمتر بنگاه تجاري در دل شهرهاي بزرگ با آن برابري مي‌کند!

 

دیرِ گچین، کاروانسرایی‌ست با پلان منظّم چهار ایوانی و مربّعی و حدود صد متر در صد متر. پی بنا در دورة ساسانی گذاشته شده و امّا ساختمان، در دورة صفوی کامل گشته است. چهار برج در رئوس ساختمان و دو نیم‌برج در ورودی بنا – بخش جنوبی – قرار دارند.

دیر گچین – یکی از زیباترین کاروانسراهای ایران – در حال تخریب بود و اکنون میراث فرهنگي قم ، در صدد مرمّت آن. کاروانسرا تا چندي پيش به طویله‌ای بزرگ تبدیل شده که احشام – از گوسفند و بز تا شتر و اسب و الاغ – در آن نگهداری می شد. کف تالارها و اتاقهای کاروانسرا به ارتفاع هفتاد سانتی‌متر از فضولات حیوانی پوشیده شده بود و کلاً شرایط نامناسبی داشت. مدتي است كه اداره ميراث فرهنگي استان قم  مسئوليت مرمت بنا را به عهده گرفته و فضولات دامي را خارج كرده هنوز در بخشي از حياط کاروانسرا براي نمونه يک متر مربع (بله! يک متر مربع!) از فضولات بجامانده از اين ميهمانان ناخوانده (زير شيشه) نگهداري مي‌شود.در هر صورت بنا درحال مرمت  است اميد ميرود كار مرمت به نتيجه برسد و كاروانسرا داراي شرايط مطلوبي همچون كاروانسراي مرنجاب آران و بيدگل كاشان  شود كه اين موضوع به همت اداره ميراث فرهنگي  قم و تبليغات و همايشهايي در خصوص كوير گردي ،شتر سواري در كوير ، زندگي اهالي كلكوي منطقه به ويژه سياه چادر و پختن نان محلي توسط عشاير منطقه و بستر سازي از طريق شوراهاي اسلامي روستاهاي منطقه و آموزش  برخورد نيكوي اهالي با گردشگران كه نكته مهمي است و بارها گلايه بازديد كنندگان را دروب  سايتهاي گوناگون به شخصه ديده ام و معرفي اكوتوريسم منطقه به تورهاي گردشگري به ويژه اينكه اتوبان قم گرمسار كه در دست ساخت و مراحل نهايي را مي گذراند و از 150متري كاروانسرا مي گذراند داراي شرايط سهل الوصولي نسبت به كاروانسراهاي ديگر خواهد شد. اينها همه و همه باعث رونق گردشگري و به تبع ان اقتصادي منطقه خواهد شد. چرا بايد كاروانسرايي چون مرنجاب  با تمام سختي راه (45كيلومتر مسير خاكي و شنزار ) و مشقت فراوان براي گردشگران داراي رونق زيادي باشد و تورهاي فراوان از آن بازديد كنند ولي كاروانسراي صدر آباد( جاده آسفالت از قم تا روستاي كاج محمد آباد و تنها 5كيلومتر فرعي خاكي)  در لبه درياچه حوض سلطان با چشم انداز زيبا و نيز كاروانسراي دير كاج مادر كاروانسراهاي ايران ؛ اينچنين خاموش ؟؟؟؟؟؟؟!!!!!!      
شک نیست که کاروانسراها در گذشتة تاریخی ایران اهمیّت زیادی داشته‌اند و اکنون از منظر تاریخی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، معماری و جغرافیایی و ... موضوعات خوبی برای بررسی هستند. در این میان، دیر گچین، یکی از زیباترین کاروانسراهای مرکزی ایران و نمونة تیپیک کاروانسراهای با پلان منظّم است.

در حوالي يکصدمتري کاروانسرا بناي مخروبة ديگري به چشم مي‌خورد که ظاهرا بقاياي يک پادگان نظامي است. زيرا ميدان وسيع و در کنار آن اتاق‌هاي کوچک و طويله‌هاي در کنار هم قرار گرفته، همه حکايت از اجتماع گروهي نگهبان و سرباز مي‌کند. مي‌توان تصور کرد که کاروانسرايي با اين ابعاد چنان رونقي داشته که در کنارش نياز به يک اقامتگاه نظامي هم احساس مي‌شده است.

 

 

 

نحوه تامين آب كاروانسرا:

در خارج ساختمان يك آ ب انبار قرار دارد.  آب انبار در مكاني ساخته شده است  كه آب باران از اطراف به سوي اين آ ب انبار سرازير مي شود . عمق آن زياد نيست. آب مشروب و مصرفي ساكنان كاروانسرا از اين آب انبارتأمين مي شده است.

راه هاي دسترسي به كاروانسرا:

مسير اول: مسير اول براي قمي ها بسيار از مسير دوم بهتر است حدود 50كيلومتر از اين مسير از ميدان 72تن آسفالت است. از ميدان 72تن از جاده كو سفيد به طرف قمرود ، كوه سفيد ، كاج ( در روستاي كاج مغازه با امكانات گسترده وجود دارد و مسجد امام خميني روستا كه توسط خود ايشان پيش از انقلاب كلنگ زني شده و ديدني است نيز جهت نماز و سرويس بهداشتي و احيانا اجازه جهت بيتوته  قابل استفاده است خادم مسجد آقاي قاسم مكلل ) پل روستاي کاج و جاده خاکي اتوبان قم گرمسار و جاده تدارکاتي اتوبان که در کنار آن قرار دارد حدود 30کيلومتر ادامه مي دهيم کاروانسرا در 180متري اتوبان نمايان مي شود. (با احتساب مسير رفت و برگشت آخرين جايگاه  پمپ بنزين در قمرود_ که شبها تعطيل است_ تا کاروانسرا 100کيلومتر و از قم ميدان 72 تن 140کيلومترکيلومتر سوخت خود را چک فرماييد)

مسير دوم:  براي قمي ها حدود 50كيلومتر از اين مسير از ميدان 72تن آسفالت است. از ميدان 72تن از جاده كو سفيد به طرف قمرود ، كوه سفيد ، كاج ( در روستاي كاج مغازه با امكانات گسترده وجود دارد و مسجد امام خميني روستا كه توسط خود ايشان پيش از انقلاب كلنگ زني شده و ديدني است نيز جهت نماز و سرويس بهداشتي و احيانا اجازه جهت بيتوته  قابل استفاده است خادم مسجد آقاي قاسم مكلل )و محمد آباد ادامه مسير مي دهيم . پس از گذشتن از روستاي مشک آباد (منطقه عمومي به نام جنگل و مسيله)با راهنمايي ساکنان کلکوي روستا هاي منطقه ادامه مسير داده به کاروانسرا مي رسيم. (با احتساب مسير رفت و برگشت آخرين جايگاه  پمپ بنزين در قمرود_ که شبها تعطيل است_ تا کاروانسرا 100کيلومتر و از قم ميدان 72 تن 140کيلومترکيلومتر(رفت و برگشت) سوخت خود را چک فرماييد)

مسير سوم : براي تهراني ها: در مسير راه تهران به قم، پس از حسن‌آباد، راهى به سمت چپ جدا مى‌شود که به بند على‌‌خان و ورامين مى‌رود. اين راه در جهت شمال غربى به جنوب شرقى و در شمال رودشور قرار دارد.

۱۲ کيلومتر پيش از بند على‌خان راهى ديگر از جنوب به شمال آن را قطع مى‌کند. اگر راه را به سوى جنوب دنبال کنيم به کاروان‌سراى دير مى‌رسيم و امتداد آن به طرف شمال از طريق دولت‌آباد به ورامين مى رسد؛ اين همان راه قديمى ساسانى است که اصفهان را به رى وصل مى‌کرد. حدود 5 کيلومتر مانده به چرم‌شهر، در سمت راست جاده (پس از خروجي به‌طرف قم) يک جاده خاکي آغاز مي‌شود که در ابتداي آن تابلوي زرد رنگ کوچکي مسافران را به طرف کاروانسراي دير گچين راهنمايي مي‌کند. از اينجا حدود يک و نيم ساعت مسير خاکي است

مسير چهارم : براي تهراني ها: تهران  سپس ورامين پس از خروج از ورامين به طرف چرم‌شهر. حدود 5 کيلومتر مانده به چرم‌شهر، وارد جاده‌ بسيار زيبايي مي‌شويد که در بخشي از آن درختان تنومند، دو سوي مسير را زينت بخشيده‌اند در سمت راست جاده (پس از خروجي به‌طرف قم) يک جاده خاکي آغاز مي‌شود که در ابتداي آن تابلوي زرد رنگ کوچکي مسافران را به طرف کاروانسراي دير گچين راهنمايي مي‌کند. از اينجا حدود يک و نيم ساعت مسير خاکي است. به موازات همين جاده باريک، اتوباني در دست احداث است (قم _ گرمسار)، اين اتوبان از 180 متري کاروانسرا مي‌گذرد

 

 

كاروانسراي صدرآباد:(صفوي) (استان قم)

دو ايواني با آجر، قدمت صفوي وتعميرات دوره  قاجاري با دو حيات، بالا خانه زيبا،  و راه پله همچنين چهار برج،  شتر خوان و بار انداز است محل كاروانسرا در جنوب درياچه حوض سلطان و شمال قم است  از ويژگي هاي بارز اين كاروانسرا در نوع ساخت و سالم ماندنش است، علت اصلي آن را شايد بتوان سکونت چندين خانوار در اين كاروانسرا پس از تغيير کاربري کاروانسرا به دليل تغيير مسير جاده  تا سال 1320ذکر کرد. مستدل اين گفته وجود كتيبه رنگ نوشته در ورودي قلعه كه براي واكسيناسون( در دوره پهلوي) آمده اند كه در آن به تعداد خانوار و چادر سكونت اشاره شده و تاريخي نيز در زير آن ذكر شده است  اگر روبه روي درب کاروانسرا به سمت کوه بايستيد بقاياي قناتي به نام چاه سفيد مشاهده مي شود که از دوره هاي  پيش خشک شده است. آب مورد نياز سکنه کاروانسرا از طريق آب انبار بزرگ کاروانسرا تامين مي شده (كه زمان ساخت آن  بعد از ساخت كاروانسرا و مربوط به دوره بعدتر است ) اين آب از طريق جويي که از رودخانه قمرود انشعاب يافته و پس از طي مسيري در حدود 20کيلومتر آب  آب انبار را تامين مي کرده و براي منطقه نيز از نظر کشاورزي اهميت داشته است در سالهايي که آب رودخانه خشک شده تمام جويهاي کشاورزي به طرف آب انبار گسيل شده که در صورت بارندگي آب سيل کوه هاي مقابل کاروانسرا آب انبار را پر مي کند البته در همان کوه هاي مقابل قلعه چند چشمه آب به فاصله 5کيلومتر در دامنه کوه وجود دارد که به چشمه سيدي معروف است و گذر گاهي از ميان كوه مي گذرد كه به پل دلاك/ كاروانسراي پل دلاك و نهايتا به قم منتهي مي شده، از قراين پيداست مسير كاروان رو بوده .( هم اكنون نيز با اتوموبيل قابل تردد است اما كمي سخت) و چشمه قربان خان نيز در همين مسير است( البته چشمه سيدي در كوههاي مقابل كاروانسرا و چشمه قربان خان در آن طرف ديگر كوه ها مشرف به كاروانسراي دلاك است)  و چشمه امامزاده سليمان وجود داشته که آب شرب اهالي را تامين مي کرده است. امامزاده سليمان در کوههاي مقابل كاروانسرا در سمت راست قرار دارد واگرجاده خاکي را در حدود دوکيلومتر  اگر ادامه مسير دهيد به امامزاده مي رسيد. امامزاده فاقد شجره نامه است (و مسير جاده با هر وسيله اي به بالاي كوه ميسر است نكته جالب  چشم انداز زيباي درياچه حوض سلطان در بالاي اين كوه ها است ) با اين وجود  مردم منطقه بسيار علاقه وافري به امامزاده دارند و مراد خود را مي ستانند در روزه سيزدهم فروردين ( 13به در) جمعيتي خارج از وصف به اين مکان مي آيند هم اکنون از كاروانسرا  در فصول پاييز و  زمستان براي نگهداري احشام استفاده مي شود. مقداري شکل قلعه براي انبار علوفه تغيير کرده سقف آب انبار نيز مقداري فرو ريخته و کود حيوانات به اندازه 30تا80سانت در کف قلعه و شتر خانها وجود دارد. از تاريخچه قلعه پس از تغيير کاربري مي توان به خريد ملک اطراف کاروانسرا توسط صاحب جمع معروف (تهران) نام برد که سکونت گزيدگان در كاروانسرا طي آن سالها افزون بر کشاورزي به دامداري نيز مي پرداخته و احشام را در خارج از كاروانسرا و در چادر نگهداري مي کرده اند پس از صاحب جمع شخصي به نام حاجي صدر آبادي که مغازه عطاري  (داروي گياهي) در بازار ري داشته و اکنون نيز گويا فرزندان ايشان در همان جا به اين کار مشغولند  ملک را از صاحب جمع مي خرد نام صدر آباد(به احتمال) از اينجا بر روي اين مکان گذاشته شده است حاجي صدر آبادي آنچنان كه مي گويند فرد متديني بوده و سالانه چند مرتبه به كاروانسرا مي آمده و كار رعيت را بررسي مي كرده است. ايشان از تهران موتوري داشته اند كه روي اتوبوس مي گذاشته و از جاده قديمي كنوني قم تهران مقابل حوض سلطان پياده مي شده و بقيه راه را تا كاروانسرا حدود 25كيلومتر با موتور مي آمده و بسيار نيز دست و دلباز بوده اين گفته تعريف شخصي بوده كه در قلعه سكونت داشته و به 40سال پيشتر باز مي گردد. و در نهايت پس از انقلاب شخصي به نام حاج غلام عباسي مالک زمينها شده و در کاروانسرا در فصلهاي پاييز و زمستان از  احشام خود را  نگهداري مي کند و در تابستان به ييلاقات قزوين مي رود. و البته اگر بارندگي باشد و آب رودخانه نيز جاري باشد زمينهاي اطراف را كشت مي كرده است. از سوي ميراث فرهنگي يك نابلو به شماره 2668 آثار ملی میراث فرهنگی  در نزديك قلعه نصب شده ولي تا كنون هيچ جلوگيري از ورود احشام به كاروانسرا نشده است. در پشت قلعه به علت آب گرفتگي در گذشته مقداري از ديوار انحراف پيدا کرده که با سنگ لاشه و بدون توجه به نماي آن پشت بندهايي اضافه شده است ضمنا سمت آب انبار ديوارهاي گلي به صورت حصار ساخته شده که فرم نماي کاروانسرارا به کلي عوض کرده همچنين در مقابل کاروانسرا نيز انبارهايي جهت تامين علوفه احشام ساخته شده که اقدامات جدي اداره ميراث فرهنگي قم  در زمينه عدم ساخت و ساز در حريم کاروانسرا را مي طلبد در نزديكي كاروانسرا كوره اي به شكل موشك از دوره صفوي(زمان ساخت بنا) مانده است كه متاسفانه در حال نابودي است. از نوع بنا مشخص است كه براي تامين آجر ساختمان كاروانسرا از اين كوره استفاده مي شده آن هم با سوخت آن زمان  (چوب گز و گون ) كه بس مشكل بوده است. ضمنا تا جايي که اطلاع دارم کوره هاي کاروانسرا هاي ديگر از ميان رفته و يا به اين سالمي نيست و به لحاظ کاربري و شکل ظاهري براي بازديد کنندگان به لحاظ تکنيک پخت خشت خام جالب باشد در پايان ذکر اين نکته نيز مهم است که: در صورت مدیرت صحیح میراث فرهنگی می توان این بنا و منطقه حول آن را هم چون قصر بهرام دارای توریست کرد. البته اگر به این بنا رسیدگی شود شاید بتواند رصدگاه مناسبی نیز برای رصدگران تهرانی و قمی باشد.

 

را ه هاي ورود:

مسير اول:

 که بسيار از مسير دوم بهتر است حدود 50كيلومتر از ميدان 72تن کل مسير است كه 40كيلومتر آن آسفالت است. از ميدان 72تن از جاده كو سفيد به طرف قمرود ، كوه سفيد ، كاج ( در روستاي كاج مغازه با امكانات گسترده وجود دارد و مسجد امام خميني روستا كه توسط خود ايشان پيش از انقلاب كلنگ زني شده و ديدني است نيز جهت نماز و سرويس بهداشتي و احيانا اجازه جهت بيتوته  قابل استفاده است خادم مسجد آقاي قاسم مكلل )و محمد آباد ادامه مسير مي دهيم . رو به روي محمد آباد يعني سمت چپ جاده مسير خاكي را ادامه داده و پس از عبور از  زير پل راه آهن مسير خاكي را ادامه مي دهيم حدود 5كيلومتر به نقطه سر سبز تري مي رسيد كه به چاه شور معروف است و از آنجا به يال زرد ( كمر كوه زردي كه پيش آمده( بعد از عبور از اين منطقه قلعه نمايان مي شود كه پس از 4كيلومتر به كاروانسراي صدر آباد خواهيد رسيد)

مسير دوم:

 مسير  اتوبان قم تهران در جنوب شرقی دریاچه حوض سلطان امین آباد، معادن نمک نوری که البته روستایی نیست بلکه تنها یک نام جغرافیایی است که در آن جا چند مرغ داری وجود دارد. در جنوب دریاچه رشته کوتاه کم ارتفاعی وجود دارد که در زمین های کوهپایه آن یکی دو کارخانه و پادگان نیروی زمینی ارتش قرار دارد. ظاهرا این پادگان چند دهه ای است که در حال فعالیت است و ساخت آن مربوط به سال های جدید نیست. پیشنهاد می شود به آن قسمت ها اصلا نزدیک نشوید. کارخانه آسفالت قدس هم در در همان حوالی در نزدیکی جاده قم- تهران است.  از امین آباد تا صدرآباد که در جنوب غربی دریاچه حوض سلطان است 22 کیلومتر راه است که به دلیل شنی بودن راه و رفت و آمد کم از آن، مسیر تقریبا دشواری است. این مسیر در حدود 45 دقیقه راه است. صدرآباد جای خاصی نیست و نشان آن کاروانسرای صفوی صدرآباد است که به شماره 2668 در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی نیز قرار دارد اما با کاروانسرای بسیار بزرگی روبه رو خواهيد شد.

مسير سوم:

قم_ ميدان 72تن سه راه البرز قمرود(کارخانه آسفالت) ادامه مسير تا چاه هاي کشاورزي آقاي گلپايگاني _ رودخانه قره چاي(خشک است) ادامه مسير تا کوهپايه_ روستاي صفر آباد(خدر آباد با کسره خ و دال و سکون را) جاده امامزاده سليمان_ (چشمه امامزاده در مسير) کاروانسراي صدر آباد. ادامه اين جاده به مسير اول يعني محمد آباد و کاج تا قم منتهي خواهد شد درست معکوس مسير اول.

 

مصالح ساخت کاروانسرا

مصالح ساخت کاروانسرا ها

آجر نظامي:درخصوص آجر در ساخت کاروانسراها افزون بر آب دو نکته مهم و ضروري به نظر مي رسد که بيش از موضوعات ديگر مورد بررسي قرار مي گيرد يکي خاک مناسب که بايد رس باشد تا در صورت ساخت گل داراي قرصي و مقاومت باشد تا در صورت ورز دادن قالب مناسب خود را بگيرد و بعد از پخت در کوره شکننده نيز نباشد . دوم مواد سوختي(گون و هيزم )جهت تبديل خشت خام به آجرهمه اينها بايد به صورت کارگاه (کوره آجر و خشت زن) پيش از دست به کار شدن در ساخت و ساز آماده مي بود. تا ابتداي کار راه بيفتد و در ادامه در اثناي کار به مرور آجر مورد نياز تامين شود. در ادوار گذشته به ويژه در دوره صفويه بعضا آجرها به صورت مربع شکل 20در20 و يا 40در40سانتيمتر و يا به ابعاد ديگر بسته به نوع کاربرد در بنا ها و به ويژه در کاروانسراها ساخته مي شده است.  مورد ديگر اينکه شايد به ذهن متبادر شود که آيا ديوارهاي به اين قطوري همه از آجر است؟ بايد گفت نه به دليل اينکه آجر در نوع کاروانسرا افزون بر استحکام در اين ادوار براي نما نيز استفاده مي شده و درجوف ديوارها به مرور که پايه چيني مي شده از آجرهاي شکسته شده يا سنگ کوه/لاشه ويا سنگ رودخانه اي/قلوه بسته به مکان جغرافيايي استفاده مي شده در غير اين صورت از ملات شفته / گل و آهک.

از آجر بيشتر در بدنه ديوارها و سقفها و کفسازي حياط و اطاقها و بام کاروانسراها استفاده مي شده است البته بيشتر کاروانسرا ها که ملاحظه شده داراي کف هاي خاکي هستند و فقط اطاقها با آجر مفرش شده است. بيشتريتن و اصلي ترين مصالح ساختماني به کار رفته در کاروانسراها به ويژه در دوره صفويه از آجر تشکيل يافته است. از زيبا ترين کاروانسرا ها در ساخت با بناي آجر مي توان از کاروانسراي رباط شرف در سرخس نام برد که اوج هنر آجر کاري در دوره اسلامي است و به صورت يک کلکسيون از اين هنر در خور توجه است. کاروانسراهاي مرنجاب (آران و بيدگل)و دير کاج/گچين و صدرباد(قم) از نمونه هاي زيباي کاروانسراي آجر ساز هستند.

گچ: به دليل قابليت چسبندگي و قدرت نگهدارندگي شايد بتوان گفت هيچ مصالحي(منظور مصالح ساخت در گذشته است که طبعا سيمان به لحاظ استحکام خارج از اين بحث است) به لحاظ فرم دهي و نگهدارندگي به پاي گچ  نرسد . در زدن سقف و بند کشي آجرها در ديوارها و بام  کاروانسرا ها همگي از گچ استفاده مي شده است. باز هم در خصوص گچ آنچه که در مورد آجر بيان شد صدق مي کند . به لحاظ سختي تهيه گچ  کاروانسرا ها معمولا در جايي ساخته مي شد که يا گچ به سهولت قابل انتقال باشد و يا به سنگ گچ نزديک باشد . در صورت اخير کوره گچ پزي تهيه مي شد و سنگ گچ از معدن استخراج و پس از پخته شدن سنگ با تخماق /کوبه( وسيله اي چوبي به صورت اينکه تنه درخت از درازا نصف شود و دسته نيز داشته باشد) کوبيده مي شد و سپس سرند/ غربال مي گرديد. در نتيچه اين پروسه گچ مورد نياز براي ساخت و ساز تهيه مي شده است. تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد در دوره صفويه از گچ بيشتر براي سفت کاري به ويژه در کاروانسراها  استفاده مي شده است و کمتر از آن براي اندود ديوارها و گچبري( آن هم در قصرها) استفاده شده ولي در دوره قاجار از گچ براي اندود داخلي بنا استفاده شده و گچبري ها (به صورت گل و بوته) در اين دوره اعتلاي بسياري يافته است

 

سنگ لاشه: از اين سنگ بيشتر در بن بنا در کاروانسراها استفاده مي شده است . سنگ لاشه به علت شکستگي و ابعاد درگير شونده با ملات به خوبي در هم چفت مي شود اين خاصيت باعث محکم شدن بنا مي شود ضمنا از ديگر مزيتهاي سنگ لاشه در بن بنا جلوگيري از نفوذ رطوبت به سطوح با لا و فرسايش  و خوردگي آجرهاي پايه به خصوص در سطح يک متري ديوار کاروانسرا ها است. اگر از اين بناها بازديد فرماييد متوجه خواهيد شد پايين ديوارها پس ازگذشت 400/500سال به کلي فرسايش يافته و منهدم شده است. اگر از اين مکانيزم استفاده نمي شد قطعا آجرها تا يک قرن هم دوام نمي آورد. از اين سنک بيشتر در ساخت کاروانسراي قاجاري کاج محمد آباد استفاده شده است ديوارهاي عظيم سنگي از سنگ لاشه که با دقت فراوان و به صورت بسيار زيبا ساخته شده است . آنچه در خصوص اين کاروانسرا بايد مورد توجه قرار گيرد اين است که حتي سقف طاقها که هم اکنون/1387بسياري از آنها فرو ريخته از سنگ  لاشه و ملاط گچ ساخته شده است

 

 

سنگ تراش(حجاري شده) در خصوص سنگ تراش به سبک بناي تخت جمشيد تنها کاروانسرايي که به نظر نگارنده رسيده است کاروانسراي قصر بهرام استان سمنان در داخل پارک ملي کوير است در نماي اين بنا از سنگهاي حجاري شده به شکل زيبايي استفاده شده است . براي ساخت کاروانسرا سنگ تراشيده شده را از کوه هاي اطراف تهيه کرده اند بيننده اي که  در ابتدا با اين کاروانسرا رو به رو مي شود نوعا ياد تخت جمشيد خواهد افتاد.

خشت خام: از اين مصالح بيشتر در درون جوف ديوارها استفاده مي شده که آب در آن نفوذ نداشته باشد تا تخريب شود. به لحاظ شکلي خشتهاي خام مانند همان آجرهاي بنا هستند و بيشتر در مناطق کويري و خشک که بارندگي کمتر است استفاده مي شود کاربري خشت در بناهاي استان يزد در گذشته بسيار بوده است از نمونه هاي بارز کاروانسراهاي خشتي مي توان به کاروانسراي قاسم خاني يزد اشاره کرد.

 سنگ رودخانه اي(قلوه سنگ):  از اين نوع سنگ نيز همان کاربري سنگ لاشه در بن بنا و جوف ديوارها انتظار مي رود و با توجه به محيط جغرافيايي و بنايي که ساخته مي شود کاربري دارد آنچه در خصوص سنگ رودخانه اي/قلوه سنگ استفاده مي شود اين است که در مناطق مرطوب براي جلوگيري از نفوذ رطوبت به سطح افزون بر بالا گرفتن کرسي بنا از زمين / يا ساختن بنا بر روي سکو داخل آن را از اينگونه سنگها پر مي کنند تارطوبت به بالا رسوخ نيابد. معمولا در ساخت خانه ها در شمال کشور اين مسئله مد نظر قرار مي گيرد.

اندود کاه گل: از اندود کاه گل بر روي ديوارها قبل از اندود گچ استفاده مي شد تا پستيهاي ديوار پر شود و گچ کمتري استفاده شود با توجه به اينکه با وسايل گذشته توليد گچ مشقت فراواني داشت. تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد در هيچ يک از کاروانسراهاي دوره صفويه از کاه گل استفاده نشده است و فقط در بام کاروانسراي مرنجاب از اندود کاه گل استفاده شده که به نظر مي رسد در ترميم هاي بعدي در دوره اخير کاه گل شده باشد . علت استفاده نکردن از کاه گل افزون بر مقاومت کم آن بايد کاه گل بامها هر چند سال يک روکش جديد اضافه شود که وقت و زحمات زيادي به دنبال خواهد داشت و درصورت غفلت در اين فرايند حتما سقف ها فرو خواهد ريخت. در کاروانسراهاي دوره صفويه تلاش شده اين نقيصه با مفروش کردن بامها با آجر و بند کشي با گچ اين نقيصه بر طرف شود. و احيانا بام براي استفاده کاروانيان به ويژ خواب در فصل تابستان مناسب باشد. در بناهاي کويري به ويژه استان يزد از کاه گل براي اندود بامها استفاده مي شده که خاصيت جلوگيري از نفوذ کرما در تابستان به داخل مي شده است ضمنا بارندگي آنقدري نبوده که  نياز به روکش  متعدد کاه گل در ادوار بعدي باشد.

 

ساروج : مخلوطي است از آهك و خاكستر يا ريگ كه در آب به مرور جذب انيدريد كربنيك كنند و آهكش به صورت سنگ آهك كه محكم و پايدار است در مي آيد و از آن در جهت ساختن بنا استفاده مي كنند.