معرفي روستا ها و اماكن تاريخي بخش مركزي دهستان قمرود (روستاي البرز)
اولين روستا كه دارا پتانسيل بالاي گردشگري است و به لحاظ مسافت نيز بسيار به قم نزديك است . مردمانش ترك زبان هستند و به لحاظ قوم و تيره از شاهسونها هستند و البته سكنه كمتر از 20خانوار دارد و به كشاورزي، دامداري ، باغداري پسته و جديدا چند استخر پرورش ماهي مشغول كار و فعاليت هستند.مجموعه هاي تاريخي روستاي البرز قم شامل(آسياب، كاروانسرا، حمام، مسجد، آب انبار و تپه) است . از اين مجموعه آب انبار ، آسياب و تپه فاقد تابلوي ميراث فرهنگي است .
به دليل توجيه نبودن مردم منطقه كه آثار تاريخي را با خرابه يكي مي دانند متاسفانه اين مجموعه به جايي جهت انباشت زباله هاي خانگي و... تبديل شده و علي رغم وجود تابلوي ميراث فرهنگي قم به هيچ وجه مورد توجه و سركشي مسئولين قرار نگرفته است . با پي گيري از مسئولين متاسفانه ايشان از مسئوليت فرهنگ سازي شانه خالي كرده و اين كار را كه مسئوليت فرهنگ سازي و آگاهي افراد روستاها است نپذيرفته اند و به بخشداري ها سپرده اند كه متاسفانه آنان نيز حتي يك جلسه با شورا ها و افراد روستا ترتيب نداده اند. در پاسخ مي گويند شورا كه زباله نمي ريزد؟؟؟؟؟!!!!!!!! بگذريم. نكته ديگر اينكه نحوه برخورد و گشاده رويي و اطلاعات در مورد اماكن روستا بايد در دستشان باشد تا حتي المقدور توضيحاتي در خور به بازديد كنندگان داشته باشند.
مجموعه هاي البرز داراي قدمت قاجاري هستند و به لحاظ نوع بنا بسيار زيبا و نفيس كه در جاي خود به ويژگي مبرز هر كدام پرداخته خواهد شد. روستاي البرز و املاك آن پيشتر در دست توليت معروف در قم بوده كه به لحاظ آشنايي با دستگاه هاي مختلف آن زمان امتيازهايي مي گرفته آنچه از متون برمي آيد تاريخ ساخت مدرسه نيز در اين روستا به 63سال قبل بر مي گردد. در سال 1323 آقاي علي اکبر شهابي که از فضلا و دانشمندان و داراي تاليفات بسياري مي باشد به رياست فرهنگ قم رسيد و تا سال 1325 بر اين سمت باقي ماند. از اقدامات وي تاسیس دبستان البرز در ده البرز (اهدائي جناب آقاي توليت) است. (سالنامه دبيرستان حکيم نظامي قم در سال 27-1326 چاپ قم)
البرز قطب اصلی تولید پسته در استان قم:از سالها پیش گروهی با بررسی آب و هوا و زمین زراعی البرز تشخیص دادند که البرز مستعد کاشت درخت پسته است کم کم باغهای پسته کاشته شده و مقداري از آنها دیوار کشی نیز شده است. تاپیش از این در استان قم باغهای پسته به صورت کلان وجود نداشت . با به بار نشستن باغها و بررسی کیفیت آن که موفقیت آمیز بود کم کم باغها توسعه داده شد بعدها به دلیل کویری بودن روستای کاج محمد آباد و کمبود آب عده ای از رفسنجان آمده و در قسمت ملک نو این روستا باغها را تا دل کویر ادامه دادند که به رونق و آبادی روستا ها و اشتغال زایی کمک کرده است پیشتر روستای البرز توسط جناب تولیت آبادانی پایداری گرفت و باغهای انار زیادی نیز در اطراف روستا بود ولی متاسفانه با فوت ایشان کم کم روستا رو به ویرانی نهاد و از انبوه باغهای انار که ویران شد فقط چند کاج تنومند که در اول ورودی روستا در سمت راست است قابل رویت است. به نظر می رسد امروزه البرز بزرگترین تولید کننده پسته در استان قم باشد . هنوز هم روند احداث باغهای پسته ادامه دارد
اكتشاف نفت در روستاي البرز قم:ميدان نفتي البرز قم، جزو مناطق مركزي ايران است . مخزن نفتي البرز در سال 1330 كشف و از سال 1340 بهره برداري از اين ميدان آغاز گرديد. با توجه به توليد بالاي آب از چاهها و عدم احداث تأسيسات جداسازي آب و نمكزدايي و نيز فوران چاه 5- ، بهره برداري از ميدان بعد از حدود 2 سال متوقف و تأسيسات آن جمع آوري شد.در حال حاضر اطلاعات كمي از وضعيت ميدان و چاهها در اختيار است كه قرار گرفتن چاهها در حاشيه اتوبان تهران - قم و در محدودة شهركهاي احداث شده و در حال احداث، لزوم حفر چاه جديد در ميدان جهت توسعه و ارزيابي ميدان را ايجاب ميكند. مطالعات در خصوص اكتشاف و برآورد ميزان منابع نفتي البرز قم ادامه دارد.
طبق مطالعات اوليه انجام شده ميزان نفت در جاي اوليه ميدان 137 ميليون بشكه و ذخيره آن 16/7ميليون بشكه است، جمع نفت توليد شده و حاصل از فوران چاه 5- حدود 12 ميليون بشكه مي باشد. بنابراين ذخيره باقيمانده اوليه كل مخزن 4/7ميليون بشكه برآورد مي شود.به دليل قدمت زياد، فشار پائين، ناكافي و مبهم بودن اطلاعات موجود ميدان و چاهها مقرر گرديد لرزه نگاري ميدان، حفر و آزمايشات چاه جديد در ميدان برنامه ريزي و پس از اخذ اطلاعات كافي، در مورد حجم ذخائر نفت ميدان و برداشت اقتصادي از آن تصميم گيري شود.
در حال حاضر موقعيت چاه جديد ميدان تعيين وحفاري آن برنامه ريزي شده و لرزه نگاري آن نيز در دستور كار كارشناسان قراردارد. پيش بيني اوليه توليد از ميدان با توجه به اطلاعات موجود در حدود 2 هزار بشكه در روز است.(منبع: نفت نيوز، مدير امور فني شركت نفت مناطق مركزي ايران، با ويرايش مصاحبه به صورت نوشتاري)
در مرداد سال 1335 شمسي، چاه شماره پنج البرز به نفت رسيد و فوران كرد و جريان مفصّل آن را در روزنامه هاي عصر نوشتند. وقتي كه چاه شماره پنج البرز فوران مي كرد، مرتّب روزنامه ها و راديو، مردم را از حريق مي ترسانيدند و مكرّر در تهران، روزنامه ها مي نوشتند كه يك جرقّه يا يك كبريت كافي است كه قم نابود شود؛ زيرا هواي شهر مملو از گازهاي سريع الاحتراق است.
اهالي قم در مواقع رعد و برق در اضطراب فوق العاده اي به سر مي بردند. گاهي ذرّات نفت همراه با باد به طرف قم مي آمد و مانند باران مي باريد. روي حوض خانه ها هميشه مستور از يك پارچه نفت بود. با چنين وضعي و با وحشتي كه مردم از حريق چاه نفت داشتند، ناگهان بدون هيچ گونه اطّلاعي گازهاي زايد را آتش زدند و شعله آتش به قدري مرتفع بود كه از گردنه علي آباد واقع در جاده قم و از گردنه حسن آباد در بيست فرسنگي به خوبي ديده مي شد و از مرتفعات شميران و توچال به خوبي نمايان بود.
مردم پس از مشاهده اين وضع با اضطراب فكري قبلي اي كه داشتند، نابودي شهر را قطعي مي دانستند و شهر، وضع عجيبي پيدا كرده بود. همه در صدد چاره بودند تا از طرف شهرباني با بلندگوها و راديو تهران و روزنامه ها اطّلاع دادند كه حريق، عمدي بوده است و جاي نگراني نيست. مدّت يك ماه كه گازها آتش زده مي شد، شبهاي قم روشنايي به خصوصي داشت و سايه اشيا به خوبي بر ديوار مي افتاد. بعد از اين نيز چند بار گازها را آتش زدند تا كين لي، متخصّص معروف رام كردن چاه هاي سركش، درب چاه را مسدود ساخته بود و خود چاه هم ريزش كرد و چاه سركش، بدين ترتيب مسدود شد و به حفر چاه هاي بعدي شروع كردند و فعلاً از نفت خام توسط تانكرهاي نفت كش براي سوخت حمّام ها، كارخانه ها و كوره ها استفاده مي كنند و مقدار كمي مازاد گازها آتش زده مي شود.-منبع اطلاعات شفاهي و نقل قول از خوانندگان روزنامه ها در گذشته)
معدن نفت يكى از معادن پر ارزش اين ناحيه است.در سالهاى پيش به علت وضع خاص سرزمين قم، زمين شناسان وجود نفت را در اين نواحى احتمال مىدادند و در سالهاى 1315 شمسى به بعد در ناحيه شمالى كوه نمك و دشتهاى مجاور درياچه حوض سلطان كاوشهائى براى شناسائى دقيق زمين و طبقات آن انجام داده بودند ولى اقدامات آنها به علّت جنگ بين المللى دوم بدون نتيجه ماند تا در سالهاى پس از جنگ و پس از تأسيس سازمان برنامه، شركتى به نام «شركت سهامى نفت ايران» كه تمام سهام آن متعلّق به دولت بود در اين ناحيه شروع بكار كرده ابتدا در نقطهاى كه ازدهكده البرز 2 كيلومتر فاصله دارد اولين چاه آزمايشى خود را شروع كردند و پس از حفر اين چاه و چاههاى ديگر و آزمايش خاكهاى طبقات مختلف آن بهوجود نفت اطمينان حاصل كردند و خوشبختانه در سال 1335 چاه شماره 5 آن كه هنوز وضع آزمايشى داشت به مخزن بزرگى رسيد و با قدرت بسيارى «بافشارى متجاوز از چهار هزار اتمسفر» از دهانه آن فوران كرد متأسفانه وضع چاه قابل اطمينان و اعتماد نبود و به علت اين كه در عمق آن، از لوله گذارى مقدار چهارصد متر خوددارى شده بود، مهار كردن آن چاه ممكن و عملى نگرديد و پس از اين كه مدت سه ماه در حال فوران بود و پس از خروج مقدار زيادى نفت خام از دهانه آن، به علت ريزش طبقات عمقى خود بخود مسدود و بسته گرديده و پس از آن شركت به حفر چاههاى اساسى و انتفاعى مبادرت ورزيد; ولى هنوز حفر چاههاى جديد كه شماره شش و هفت ناميده شد، خاتمه نيافته است. معادن نفت اين ناحيه در آينده تأثير عميق و شديدى برروى وضع اقتصادى و اجتماعى قم «و ناحيه مركزى ايران» خواهد داشت،
در سال ۱۳۱۴ و ۱۳۱۵، مهندسين آلماني به دستور شاه فقيد در دامنه كوه سنگ براي تحقيق شروع به كار كردند و حتي ۱۴ كيلومتر، لوله كشيدند و آب شيرين بردند. در مجلس هم موضوع نفت قم مورد دقّت قرار گرفت و پيشنهاد تأسيس شركتي ملّي داده شد و تا دو سال عبور از اطراف معدن نفت ممنوع بود؛ ولي در آن روزها اين تحقيق ادامه نيافت و نيز موقعي كه قنات حاجي يوسف، يكي از قنوات شهر را حفر مي كردند، به جايي رسيدند كه آثار نفت در آن ديده مي شد و مجبور شدند كه مجرا را عوض كنند. بنابراين وجود منابع نفت در قم مسلّم شد.
لذا در سال ۱۳۳۰ عمليات حفاري در محلّ البرز قم آغاز گرديد و در مردادماه سال ۱۳۳۵، چاه شماره پنج البرز به نفت رسيد و در اثر فشار فوق العاده مخزن به شدت فوران نمود و به سبب ريزش درون چاه، جريان نفت خود به خود قطع شد. از بدو عمليات حفاري تاكنون دوازده حلقه چاه حفر شده است كه شماره هاي ۹و۱۰و۱۱ به نفت قابل بهره برداري رسيده اند. به علّت بغرنج بودن ساختمان طبقات زيرزميني اين ناحيه، هنوز چگونگي منبع و ميزان ذخيره آن دقيقاً به دست نيامده است، ولي اطّلاعات حاصله به وجود يك منبع عظيم نفتي گواهي مي دهد.
آسياب آبي روستاي البرز: قبل از ورود به روستا سمت چپ جايي كه مسير سه راه مي شود يك طرف به قمرود، يك طرف به مكان دفن زباله هاي قم و يك طرف به البرز مي رود حدود يك كيلومتري روستا بقاياي آسياب خرابه اي وجود دارد كه فاقد تابلوي ميراث فرهنگي است و در شرف نابودي است آب آسياب از رودخانه قمرود تامين مي شده و پس از آن براي مصارف كشاورزي به طرف روستا ادامه مي يافته است. نمونه ديگر اينگونه آسيابها در محمد آباد كاج وجود دارد كه متاسفانه آن هم فاقد تابلوي ميراث فرهنگي است . مگر چند نمونه از اين آسيابها در استان وجود دارد و قطعا در سالهاي آتي به تلي از خاك تبديل خواهد شد . كه همت مسئولين مربوطه اعم از بخشداريها و ميراث فرهنگي استان قم را مي طلبد.
آق تپه روستاي البرز: پس از گذشتن از آسياب در حاشيه جاده و در سمت چپ آن تپه اي از گندم زارها سر برآورده كه حدود 5تا 6 متر ارتفاع و 500متر مساحت دارد كه ظاهرا نشان دهنده سكونت در اعصار گذشته است از شواهد بر مي آيد كه البرز سكونتگاه انسان در پيش از اسلام بوده و به دليل طغيان رودخانه و آبگرفتگي ساكنان از البرز شرغي /قمرود مجبور به كوچ به البرز غربي /البرز كنوني يعني سمت ديگررودخانه شدند . ساكنان مجددا در دوره هاي بعدي(ساساني) در قمرود/ البرز شرقي مستقر شدند كه همان بقاياي قره تپه است متاسفانه اين آق تپهالبرز كنوني فاقد تابلوي ميراث فرهنگي استان قم است . ثبت اين اثر و نصب تابلو حد اقل كار ممكن است تپه كوچكي نيز در كنار جاده نزديك روستاي البز قراردارد كه جنب روستاي قشلاق دو كيلومتر پايين تر است كه هيچ شباهتي به تپه هاي داراي بنا نمي خورد ولي در مطالعات به تپه قشلاق نيز برخوردم. با برخورد اوليه از تپه قشلاق به نظر مي رسد پشته طبيعي است . نظر قطعي با متخصص است كه در تخصص ما نبود. با برآوردهاي ما قريب به يقين منظور از آق تپه همان تپه ورودي روستا ي البرز است.
آب انبار روستاي البرز:مجموعه آب انبار نيز بسيار زيباست و به صورت مخزني ساخته شده و توسط ديوار آب انبار از پله ها جدا شده و توسط شير آب، آب آنبار قابل برداشت است كه البته با لوله كشي در روستا خيلي وقت است كه از آن استفاده نمي شود . متاسفانه پله ها مملو از زباله است و با بي توجهي اهالي سر در سمت غربي آن به علت قرار گرفتن در جاده توسط اهالي تخريب شده است سقف وررودي آب انبار داراي آجر كاري بسيارنفيس و زيبایي است. خوشبختانه آب انبار هنوز سالم است و جاي شكر آن باقيست.
كاروانسراي روستاي البرز:مجموعه كاروانسراي البرز با با شماره ثبت ؟؟؟؟؟؟؟ ميراث فرهنگي قم > دارای طاقنماي ورودي بسيار زيبا و در نوع خود بي نظير است که داراي شمسه كاري با آجر است. اينجانب به عنوان بازديد كننده از حدود بيش از ده كاروانسراي آجر ساخت طاقنمايي به اين زيبايي نديده بودم . كاروانسرا مانند اكثر قريب به اتفاق كاروانسرا ها داراي يك درب ورودي و در طرفين كنار درب ورودی آن سرويس پله وجود دارد و در داخل كاروانسرا حياط نسبتا بزرگي است كه درب اطاقها از طرفين به حياط باز مي شود و در پشت اطاقها دالانهاي طولاني/ شترخوان همراه با نيم حجره ها/ بار انداز است . ديواره بيروني از لاشه سنگ چيده شده كه اندود كاه گل داشته و به مرور ريخته و ديوار بيروني بدون تزئينات و با لاشه سنگ باقي مانده است متاسفانه در دوران اخير تغييراتي در بنا ایجاد شده که البته چيزي تخریب نشده داخل شتر خوانها تيغه بندي شده و جهت استفاده انبار علوفه تغيير كاربري يافته داخل حياط نيز رديفهاي سيماني اخور گوسفندان هنوز وجود دارد. ولي مشخص است كه با نصب درب آهني از ورود احشام به كاروانسرا جلوگيري شده است . در انتهاي حياط آثار يك آب انبار كوچك وجود دارد كه احتمالا در دوره هاي بعد افزوده شده ولي جنس مصالح و نوع كار به بيش از 70سال گذشته بر مي گردد. ضمنا كاروانسرا خالي از زباله نبود ولي مقدار آن كمتر از ديگر جا ها بود البته در عوض داخل حياط مملو از بوته هاي خار بود كه عبور را با مشكل مواجه مي كرد. تمام اجزاي كاروانسرا از آجر تشكل يافته نكته جالب و بسيار زيبا كنج كاري و محل اتصال اطاقهايي كه به هم در گوشه حیاط كاروانسرا وصل مي شود و در نهايت راهرويي كه به شتر خوانها متصل مي شود، است. ضمنا تفاوت ويژه در سبك ساخت اين كاروانسراي قاجاري با كاروانسراهاي مشابه صفوي اين است كه كاروانسراهاي صفوي تماما سقف و طاقها با آجر و به صورت دستي و بدون الگو زده شده است ولي در اين كاروانسرا ابتدا با گچ طاقها قالب گيري شده بعد سقف آجري طبق آن الگو زده شده كه در صورت اخير ظرافت و دقت كار بالا تر رفته است. سقف كاروانسرا نيز ظاهرا اندود كاه گل است . ناودان ها را نديديم ظاهرا بايد سنگي باشد . و ممكن است به دليل سنگيني شكسته و افتاده باشد و يا به يغما رفته باشد . سر در ورودي هيچ سنگ نوشته يا كتيبه اي ندارد . تا كنون تمام كاروانسراهايي كه ديده ام فاقد كتيبه بوده و ظاهرا در دوره هاي بعدي به يغما رفته باشد . خوشبختانه به دليل وجود كاروانسرا در بافت روستا دست اندازي و حفاري غير مجازي صورت نگرفته است. حمام كاروانسرا در بيرون آن تعبيه شده ولي سرويسهاي بهداشتي كاروانسرا يافت نشد.
حمام روستاي البرز : حمام
روستا به شماره ثبتي ؟؟؟؟؟ ميراث فرهنگي قم است و داراي داراي ارتفاع پاييني از سطح
زمين است و در فضايي حدود50تا 60متر داراي ورودي و حوضخانه و حجره هاي كوچكي
جهت قرار دادن لباس است كه در شرف نابوديست پس از ورود به محوطه داخلي حمام قسمت
خزينه و راه ورود آب به خزينه است ضمنا قسمت تون حمام/ آتشدان كه در زير خزينه است
حفاري شده و پاتيل مسي آن به يغما رفته است دو حجره كوچك در طرفين وجود دارد كه
ظاهرا به قول امروز ي ها نمره و خصوصي بوده است با تصويري كه از كوشه شكسته شده طاق
برداشته شده بود تعداد روكشهاي تعميري سقف ملاحظه شد كه در حدود پنج تا شش لايه
تعمير به چشم مي خورد . حمام فاقد تزئينات مرسوم زمانه نقاشي و... در دوره قاجار
است . البته ممكن است در لايه هاي پيشين كه به زمان قبل تري بر گردد نقاشي وجود
داشته ياشد . اين مورد نياز به لايه برداري است. كه ما اجازه و زمان چنين
كاري را نداشتيم متاسفانه علي رغم وجود تابلوي ميراث فرهنگي استان قم حمام به كلي
از زبابه پوشيده بود و به سختي امكان ورود به آنجا وجود داشت. آن نكته نشان
از بي اهميتي اهالي و بي توجهي مسئولين مربوط و عدم فرهنگ سازي است. تصاوير بسيار
زننده از زباله قلب انسان را مي خراشد.
مسجد روستاي البرز :در بررسي روستا متوجه شدم كه ميراث فرهنگي قم تابلويي در مقابل درب مسجد به شماره؟؟؟؟؟؟ زده است مسجد داراي درب آهني و بدون حياط بود و ديواره بيرون نيز امروزي به نظر مي رسيد . با باز شدن درب مسجد با منظره اي باور نكردني مواجه شديم . مسجد بسيار زيبا و دراراي چهار گنبد آجري بود كه مركز آتصال چهار گنبد در وسط بر روي ستون و سر ستون سنگي قرار داشت و تمام بار بنا بر روي اين ستون سنگي بود از چهار طرف براي مهار بار ساختمان تير هاي چوبي از سر ستون به طرف ديوار مقابل هر طاق در چهار طرف كلاف شده بود . مسجد متروكه بود و گل و لاي زيادي روي زيلوها ريخته بود و آب باران به داخل نفوذ كرده بود متاسفانه مجبور شديم با كفش وارد مسجد شويم گذشته از حالت مسجد و قدمت تاريخي آن براي بازديد كننده اي كه از شهرهاي ديگر بيايد اينگونه مسجد و در قم قابل قبول نيست ؟؟؟؟؟!!!!! حتي نه فرشي، نه لامپ برقي، نه سرويس بهداشتي هيچي.
