qomblog

آنچه كه درباره آب رودخانه و عده انهار و قنوات و غيره ذكر كرديم هم مربوط به وضع آبادانى اين ناحيه قبل از سال 378 هجرى است، از اين تاريخ به بعد تا امروز وضع آب و آبيارى و كشت و زرع در قم تحت تأثير حوادث روزگاران مختلف و متغير بوده است و متأسّفانه، در تواريخ وضع هزار سال اخير آن به طور دقيق ذكر نشده است و هر چه در باره اين شهر از آن پس، نوشته شده اغلب كليات و ذكر حوادث تاريخى مهم بوده است، ولى مى توان گفت آبادانى و خرمى آن شهر به تدريج و به علل حوادث و جنگها و خونريزى ها، خصوصاً حملات مغول و تيمور و سپس افغانها از بين رفته و رو به خرابى نهاده، در نتيجه ثروت و موقعيت گذشته را از دست داده است.
به طورى كه بعضى مورخين نوشته اند پس از حمله مغول از اين شهر جز تل خاكى باقى نمانده است، خوشبختانه بازهم مردم اين شهر روى خرابه هاى گذشته دوباره به فعاليت پرداخته و ويرانى ها را مرمت و تعمير كرده اند هر چند كه تاكنون شهر قم آبادانى و كشت و زرع قرون اول هجرى را به دست نياورده است ولى روى هم رفته تا حدود زيادى آباد و وسعت يافته است چنانكه مادام «ديولافوا» در سفرنامه اش مى نويسد كه شهر قم را به علت وسعت آن سواره و با اسب گردش كرده است(1). اخيراً در بهار سال 21 مردم كمره و نيمهور از جريان آب رودخانه جلوگيرى كردند و پس از منازعاتى بالاخره همان وضع سابق با مختصر تغييرى برقرار گرديد و سپس در سال 1327 شمسى محمد رضا شاه پهلوى، فرمانى صادر(2) و در آن فرمان دو ثلث آب رودخانه را براى مزارع و قراء كمره و نيمهور و محلات، و ثلث ديگرى را براى مزارع قم و قراء انار بار تعيين كردند، سپس قراء اناربار و صاحبان مزارع در قم، اين سهم «ثلث از رودخانه» را به اضافه آنچه در طول رودخانه از چشمه سارها و زايندگىهاى بستر رودخانه

ــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ سفرنامه ديولافوا.
2ـ از اينجا و سطر قبلى چند كلمه حذف شد.

جريان مىيابد به نسبت پنج و شش، تقسيم كردند به اين معنى كه قراء و روستاى اناربار پنج روز و مزارع قم نيز پنجروز سهم مىبرند، يك روز نيز براى رسيدن آب به شهر فرصت مىدهند، اين است وضع فعلى آب رودخانه و آبادانى شهر قم.

موقعيت اقليمي استان قم موجب شده مردم در گذشته براي تأمين آب آشاميدني خود به ساخت آب انبارها روي آورند. بنابر اين آب‌انبارها در گذشته نقش بسزايي در زندگي مردم داشته‌اند. منبع تامين آب آب انبارها رودخانه قمرود بوده که توسط نهر آب در محله ها آبگيري مي شده است اين نهرها در کشاورزي نيز مورد استفاده قرار مي گرفته است. قديمي ترين آب‌انبارها در خود قم در سال 1055 هجري قمري ساخته شده است. نيز تاريخ ساخت آب انبارهاي کاروانسراها به زماني پيشتر از اين تاريخ بر مي گردد. در زير ليستي از معروفترين آب انبارهاي استان قم را که در منابع و مشاهدات شخصي آمده و ديده شده آورده مي شود البته بعضي از آنها فقط ذکر نام يا مخروبه آن و يا با تغيير کاربري آن موجود است البته در محله هاي مختلف قم آب انبارهايي بوده که امروزه تخريب و به عنوان ميدانگاه در محله ها وجود دارد

1. آب انبارهاي چهل اختران( معروف به آب انبار غريب)،

2. صدر آباد،

3. ‌ مبارك آباد،

4. كوه سفيد،

5. كاج

6. پاسنگان(سنگي و آجري)

7. صدر آباد

8. ديرکاج/گچين /گجين/دير الجس/

9. آب انبار صفوي کهک

10. آب انبار بالاي چاله کاظم، کوچه پشت حمام تنگيله

11. و آب انبار سرحوض،

12. آب انبار سيد عرب

13. اب انبار بزرگ شاهزاده سيد علي(فروشگاه بنفشه)

14. آب انبار چهار راه بازار(فروشگاه)

15. و... از آب انبارهاي ديگر مي توان به آب انبار درخت پير (کانون بسيج)

16. آب انبار دروازه ري (رو به روي مسجد ولي عصر )مسکوت مانده اشاره کرد

17. آب انبار کاروانسراي سنگي ابتداي جاده گازران(10متري جاده اصلي)

18. آب انبار رو به روي گنبد سبز داخل کوچه امامزاده ابراهيم ،

19. آب انبار حاج حسن(نزديک چهل اختران در محله سنگبند؟؟؟به احتمال همان درخت پير کانون بسيج باشد)،

20. آب انبار ميرزا ابوطالب (محله سيدان)

21. آب انبار ملامجد ( محله لونديد، ميدان مير)

22. آب انبار امامزاده شاه جمال جاده اراک (معروف به علي خان سنقري نايب الحکومه قم) نيز ديگر از آب انبارهاي قم است.

23. مرحوم دكتر احمد احسان آب انبارى در امامزاده ابراهيم (ميدان سعيدي خ امامزاده ابراهيم)تاسيس کردند که اکنون وجود خارجي ندارد.

24. آب انبار طيب و طاهر که تاچندي پيش نيز مورد استفاده قرار مي گرفته

25. آب انبار راهجرد

26. آب انبار پاجيان

27. آب انبار دارالشفا: واقع در مدرسه دارالشفا از بناهايميرزا تقي خان اعتماد الدوله معروف به سارو تقي وزير شاه صفي و شاه عباس ثاني است که ذکرش گذشت و در دولت آن پادشاه در سال 1055بنا شده است. اين دو رباعي درباره تاريخ آن بناست که در ابتداي دالان آب انبار بر کتيبه اي چهار مصرع نوشته شده که در مصراع آخر ماده تاريخ آن نوشته شده: لعنت به يزيد باد بر گور يزيد(ناصر الشريعه، تاريخ قم ، تصحيح دواني، ص244)

آب انبار مدرسه دارالشفاء

بناى آب انبار در مجاورت مدرسه دارالشفاء قم واقع شده و به همين نام نيز مشهور است. قدمت ساختمان آن به قرن يازدهم و سال ۱۰۵۵ هجرى قمرى (زمان شاه عباس دوم) مى رسد. اين بنا داراى سردرى به پهناى ۶ ،عمق ۷۰/۲ و ارتفاع ۸ متر است كه با كاشيكارى، مقرنس و كتيبه هاى تاريخى تزيين شده است. لچكى هاى قوس طاق راه پله هابا كاشى هاى معرق نفيسى آراسته شده اند كه برروى آن اشعارى كتيبه شده است. پوشش سردر، داراى مقرنس گچى و منقش زيبايى است. بالاى اين سردر، سنگ نوشته اى است كه تاريخ تعمير و مرمت بنا برروى آن نوشته شده است